Istanbulda 'hör sherqiy türkistan' namliq kitab neshr qilindi

Istanbulda ötküzülgen xelq'araliq hör sherqiy türkistan yighinida oqup ötülgen ilmiy maqaliler Uyghurche, türkche, in'glizche we erebche qatarliq töt xil tilgha terjime qilinip, i ha ha insaniy yardem wexpi teripidin " hör sherqiy türkistan " namida kitab qilip neshr qilindi.
Muxbirimiz arislan
2010.05.06
hur-sherqiy-turkistan-namliq-kitap-305.jpg Süret, i ha ha insaniy yardem wexpi teripidin neshr qilinghan "hör sherqiy türkistan" namliq kitapning muqawa körünüshi.
RFA Photo / Arslan

Bu kitabtiki maqaliler asasliqi Uyghurlar we sherqiy türkistan mesilisi heqqide, dunyaning oxshimighan döletliride Uyghurlar heqqide tetqiqat élip bériwatqan yazghuchi we tetqiqatchilar teripidin yézilghan.

18 Parche ilmiy maqalini öz ichige alghan bu kitabta orun alghan ilmiy maqalilerdin misirliq yazghuchi, doktur izzuddin elwerdani ependining " azadliq we öz teqdirini özi belgilesh yoli: sherqiy türkistanning kelgüsi tesewwuri " dégen témidiki maqalisi heqqide toxtilip ötimiz.

Doktur izzuddin elwerdani ependining bu maqalisi mundaq bashlan'ghan: azadliq we öz teqdirini özi belgilesh yoligha atlan'ghan her qandaq bir millet köz aldidiki weziyetke etrapliq qarap chiqishi kérek. Shundaq qilghandila, kélechekke qarita puxta qedem basqili, yer yüzidiki emeliy ehwalgha qarap, muhim bolghan ishlarni aldinqi kün tertipke alghili we toghra yolni tallap mangghili bolidu. Sherqiy türkistanning bügünki weziyitige qaraydighan bolsaq, zémini ishghal qilin'ghan bu xelq öz yurtini xitay teripidin tonulghan aptonomiye hoquqidin paydilinip idare qilish heqqige ige turupmu, intayin töwen iqtisadiy ehwal we éghir siyasiy bésim astida éngrimaqta. Shundaqla, insaniy heq hoquqliri dawamliq türde depsende qilinip, ze'ipleshtürüsh yaki pütünley yoqitip tashlashni meqset qilip élip bérilghan toxtawsiz urunushlar tüpeylidin diniy we medeniy kimliki éghir derijide dexli terüzge uchrimaqta. Shuning bilen bir waqitta, sherqiy türkistan dawasi nezeriye we emeliy jehettin élip éytqanda, xelq'arada zörür bolghan yardemge érishelmey kéliwatidu. Mushundaq nachar shara'ittiki bir millet diktator tüzümge tayan'ghan, dunyadiki iqtisadiy we siyasiy nopuzi kündin kün'ge éshiwatqan, sherqiy türkistanning öz teqdirini özi belgilesh imkaniyiti (bolupmu hazirqi weziyette) sunulghan muzakirini qobul qilish uyaqta tursun, sherqiy türkistan xelqini, shundaqla weten ichi we sirtidiki teshkilatlirini qattiq muhasirige élish üchün toxtimay heriket qiliwatqan nahayiti chong bir küchke robiro kelmekte.

Maqalide yene, sherqiy türkistan dawasini qollap quwwetlesh jehette bir qanche nuqtini teshebbus qilip mundaq déyilgen:

Sherqiy türkistanning azadliq we öz teqdirini özi belgilesh yoli biz jama'etchiliktin emeliy xizmet ishlesh, mewjut küchning heqiqiy mahiyitini tépip chiqish, tarixtin igiligen sawaqlarni yekünlesh qatarliqlarni telep qilidu. Toqunush yaki muzakiride qaysi terep bolushidin qet'iynezer, uning orni özide mewjut bolghan küchke we özi bilen ittipaqdash tereplerning küchige tayinidu. Netijige érishish bolsa, her bir terepning özidiki yéterlik küch menbesige, shundaqla hazirqi we kelgüsidiki nishan meqsetlirini belgileshtiki maharitige tayinidu. Sherqiy türkistanning istiqbalini eng ewzel shekilde bir terep qilishta aldi bilen, sherqiy türkistan xelqining mewjut küchini qollap quwwetlesh, weten ichi we sirtidiki teshkilatlirigha yardem bérish telep qilinidu. Türkistan mesilisi xitay da'iriliri bilen mu'amile qilishta hushyarliqni östürüp, nahayiti sezgürlük bilen qattiq tirishchanliq körsitishni, puxta pilan tüzüp, ustiliq bilen ish élip bérishni telep qilidu. Xitaygha qarshi weten ichi we sirtidiki uzun yilliq tarixiy küreshler xitaylargha nisbeten xatirjem bolalmasliq, dawamliq tehdit ichide qélish we ayrilip kétish xewpige duch kélish qatarliq endishilerni peyda qilghan bolghachqa, xitay da'irilirini weqelerni bésiqturush we alaqe ishlirini idare qilish ishida hapila - shapila buyruq chiqirishqa, eqilge sighmaydighan bir qisim permanlarni chüshürüshke élip barmaqta.

Maqalide yene, sherqiy türkistan mesiliside xelq'ara jama'et pikiri toplash heqqide toxtilip mundaq déyilgen:

Sherqiy türkistanning azadliq we öz teqdirini özi belgilesh yolida qilishqa tégishlik asasiy ishlardin biri shuki, xelq'ara jama'etchilikning ortaq pikrini qolgha keltürüsh, meyli döletler yaki xelqler bolsun, meyli yerlik teshkilatlar bolsun, sherqiy türkistan'gha hésdashliq qilidighan we yardem qilidighanlarning sanini imkanqeder köpeytish üchün teshwiqat élip bérishi kérek. Chünki ular kelgüside sherqiy türkistanning musteqilliqini qollaydighan ittipaqdash rolini oynaydu. Késip éytishqa boliduki, türkistan mesilisi her tereptin türkistanliqlarning menpe'eti üchün ilgirilewatidu. Chünki bu mesilige köngül bölüsh kündin ‏- kün'ge éship barmaqta. Bolupmu, türkistanda yüz bergen 5 iyul weqesidin kéyin shundaq boluwatidu. Bu mesile we tirkishish heriketliri nurghun kishilerning qollishigha, xelq'araning yardimige ériship, öz sépini kücheytiwatqan bir peytte, xitayni qollaydighanlar aziyiwatidu. Gerche xitay döliti küchlen'gen we tereqqi qilghan bolsimu, ajizliq nuqtiliri we parchilinish amilliri yenila mewjut bolup, kütülmigen rewishte éship barmaqta. Sabiq sowét ittipaqimu shundaq bolghanidi. Tarixqa qaraydighan bolsaq, xitay chong quruqluqidiki taghlar we chöller bilen oralghan, siyasiy we iqtisadiy toqunushlar qaplighan her qandaq bir döletning bir pütünlükini uzun muddet saqlap qalalighini yoq. Bolupmu, kommunistik partiyisi hoquqni uzundin béri igiliwalghanliqi üchün, özi bilen oxshash pikirde bolmighanlarni bashqurush, mu'amile qilish we alaqe ornitish maharitini nurghun jehetlerde qoldin bérip qoydi.

Maqalining axirida, Uyghurlarning kelgüsi heqqide mundaq déyilgen:

Shunimu köz aldimizgha keltürüshimiz kérekki, hazirqi weziyette sherqiy türkistandiki xitay nopusining köplükini we u tupraqning bayliqining molliqini nezerge alidighan bolsaq, u, ötken esirde sherqiy türkistanni ajizlashqan xitay merkiziy hökümitidin yiraq tutup, musteqil halda hökümranliq qilghan jing shurén we shing shiseylerge oxshash bir ochum xitay mustebitlirining qolida ayrilip chiqishimu mumkin. Shunga, türkistan heriketliri öz sépini we küchini birleshtürüshi, öz ‏- ara toqunushup qélishtin tamamen saqlinishi, türkistan xelqining her qaysi éqim we teshkilatlirining arisidiki bir birini yiraqlashturidighan amillarni isimda bolsimu pütünley tügitishi kérek. Bezi közetküchiler: "halqiliq peytlerde ichki toqunushlar chiqishi mumkin" dep qarisa, yene beziler: "bir qisim milletler bölinip chiqip, chégridash bolghan bashqa döletlerge qétilip kétishi mumkin" dep qarimaqta. Shuning üchün tarixtin sawaq élishimiz, aldi bilen allahqa, andin öz küch qudritimizge ishench qilishimiz, shija'etlik we iradilik bolushimiz, türkistan xelqige yardem qilishta her türlük charilerni tépip chiqishimiz kérek. Shundaq qilghandila, qiyinchiliqlarni hel qilish yaki melum miqdarda yéniklitish üchün yol tépishimiz muqerrer. Shara'it qandaq bolushidin qet'iynezer, sherqiy türkistanda uzun yillardin béri zulum chékiwatqan xelqning mesilisige hemnepes bolush üchün ijabiy charilerni ishqa sélip, qolimizdin kélishiche semimiy we aqilane halda jiddiy xizmetler élip bérishimiz kérek.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.