'Һөр шәрқий түркистан' илмий муһакимә йиғининиң хуласә доклати елан қилинди

"Истанбул тинчлиқ мунбири" тәрипидин 2010 - йили 3 - айниң ‏20 ‏- 21 ‏- күнлири истанбулда өткүзүлгән "һөр шәрқий түркистан сөһбәт йиғини" ниң хуласә доклати "и һа һа" кишилик һоқуқ вә инсаний ярдәм вәхпиниң рәсми тор бетидә елан қилинди.
Мухбиримиз арислан
2010.04.06
Hur-Sherqiy-turkistan-yighini-Istanbulda-305.jpg Сүрәт, "истанбул тинчлиқ мунбири" тәрипидин 2010 - йили 3 - айниң ‏20 ‏- 21 ‏- күнлири истанбулда өткүзүлгән "һөр шәрқий түркистан сөһбәт йиғинидин бир көрүнүш.
RFA Photo / Arslan

Доклатта асаслиқи уйғурлар вә шәрқий түркистан мәсилисиниң һәл болуши үчүн елип берилидиған хизмәт паалийәтләр, бу һәқтә сунулған тәклип ‏- пикирләр баян қилинған. Буниң мәзмуни төвәндикичә :

Һөр шәрқий түркистан илмий муһакимә йиғининиң биринчи хуласиси

1. Шәрқий түркистан 61 йилдин бери ишғалийәт астида турмақта.

2. Хитай һакимийити шәрқий түркистанниң геополитикилиқ орни, мол тәбиий байлиқ мәнбәлири вә йошурун иқтисадий күчи қатарлиқ сәвәбләр түпәйлидин, 19 - әсирниң ахиридин башлап бу земинда өз нопузини тикләшкә урунуп кәлмәктә. 1949 - Йили коммунист хитай тәрипидин ишғал қилинған шәрқий түркистан, 1955 - йили "шинҗаң уйғур аптоном райони" дәп җакарланди. "Аптономийә" дәп елан қилинған болсиму, аптономийилик һәқ вә һоқуқлири йәнила хитай һакимийити тәрипидин дәпсәндә қилинмақта. 2009 - Йили 5 - июл күни үрүмчидә мәйданға кәлгән қирғинчилиқ түпәйлидин дуня күн тәртипигә йәнә бир қетим кәлгән шәрқий түркистанда ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши өткүзүлгән җинайи қилмишлар үзлүксиз давамлашмақта.

3. Хитай һакимийити йүргүзүватқан сиясий бесимлар хәлқаралиқ учур алақиға, инсаний ярдәм буюмлириниң шәрқий түркистанға йетип беришиға вә һәқ һоқуқ йолсизлиқлириниң өз орнида тәкшүрүп көзитилишигә тосалғулуқ қилмақта.

4. Хитайниң бесим вә йолсизлиқлири пәқәт шәрқий түркистандила әмәс, хитай хәлқиму, шундақла башқа ирқ вә динға мәнсуп кишиләрниму наһәқчилиққа дучар қилмақта.

5. Хитайниң бесим түзүми пәқәт дөләт ичи тинчлиқиғила әмәс, бәлки әтраптики район вә дуня тинчлиқиғиму тәһдит тәшкил қилидиған нәтиҗиләрни кәлтүрүп чиқармақта.

6. Ислам дуняси шәрқий түркистанлиқ мусулманлар дуч келиватқан зулум вә чәклимиләргә бипәрвалиқ қилмақта.

7. Б д т хитайниң бихәтәрлик комитетиға әза болуши сәвәбидин; һәрқайси дөләтләрму өзлириниң хитай билән болған иқтисадий мунасивәтлири түпәйлидин хитайға бесим қилалмайватиду.

"И һа һа" кишилик һоқуқ вә инсаний ярдәм вәхпи тәрипидин елан қилинған һөр шәрқий түркистан илмий муһакимә йиғининиң хуласә доклатида йәнә мундақ дейилгән: "11 - сентәбир террорлуққа қарши туруш" долқунини баһанә қиливелип, шәрқий түркистандики бесимлирини техиму күчәйткән хитай һөкүмити, шәрқий түркистан хәлқиниң инсаний һәқ вә һоқуқлирини дәпсәндә қилмақта.

Шәрқий түркистанда йүз бериватқан һәқ һоқуқ дәпсәндичиликлирини төвәндики бир нәччә маддиға йиғинчақлашқа болиду:

1) Һаят һәққиниң дәпсәндә қилиниши: өз мәйличә қолға елиш, қамаш, қийин қистаққа елиш, сотсиз иҗраат, өлүм җазаси, туғут чәклимиси сиясити вә атом бомбиси синиқи;

2) Ирқий вә диний айримичилиқ;

3) Ана тил ишлитишниң чәклиниши, ана тилда тәлим тәрбийиниң мәни қилиниши;

4) Пикир әркинликниң чәклиниши, мәлумат игиләш, учур алақә вә хәвәрлишиш әркинликигә чәклимә қоюлуши;

5) Диний тәлимниң мәни қилиниши, ибадәт вә етиқад әркинликниң чәклиниши;

6) Аялларға қаритилған йолсизлиқлар: туғут чәкләш сиясити, мәҗбурий оператсийә, яш қизларниң мәҗбурий ишчилиққа зорлиниши;

7) Һашарға мәҗбурлаш;

8) Кәмбәғәлләштүрүш;

9) Байлиқ мәнбәлириниң йәрлик хәлққә берилмәслики;

10) Тәлим тәрбийә әркинликниң чәклиниши;

11) Мәҗбурий көчүрүш (сүргүн қилиш);

12) Саяһәт әркинликниң чәклиниши;

Иккинчи, тәклип пикирләр: "и һа һа" кишилик һоқуқ вә инсаний ярдәм вәхпи тәрипидин елан қилинған һөр шәрқий түркистан илмий муһакимә йиғининиң хуласә доклатида баян қилинишичә йиғинда йәнә мундақ тәклип пикирләр оттуриға қоюлған.

1. Шәрқий түркистан мәсилиси пүтүн инсанийәтниң мәсилисидур. Хитай һакимийити шәрқий түркистанни хәлқаралиқ көзәткүчиләргә ечиветиши керәк.

2. Хитай һакимийити мусулман уйғурларни ассимилятсийә қилиш сияситидин ваз кечиши; шәрқий түркистанда нопус қурулмисиниң бузулуп кәтмәслики үчүн көчмә нопусни тохтитиши керәк. Ассимилятсийә вә аққун нопус сияситигә қарши туруш үчүн, шәрқий түркистанда дәрһал нопус истатистикиси елип берилиши лазим.

3. "Шинҗаң" исминиң "қанунсиз аталғу" икәнлики елан қилиниши лазим.

4. Хитай һөкүмити шәрқий түркистандики миллий вә диний айримичилиқни дәрһал тохтитиши лазим.

5. Барлиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң алди елиниши вә тәшкиллиниш әркинликигә қаритилған чәклимиләр әмәлдин қалдурулуши керәк.

6. Б д т бихәтәрлик комитети хитайниң рәт қилиш салаһийити сәвәбидин шәрқий түркистан мәсилисигә көңүл бөлмәйватиду. Б д т бихәтәрлик кеңиши шәрқий түркистан хәлқини яқлайдиған позитсийидә болуши керәк.

7. Аммиви тәшкилатлар вә б д т бихәтәрлик комитети үрүмчи қәтлиами вә башқа инсанийәткә қарши өткүзүлгән җинайәтләрниң хәлқара җаза мәһкимиси яки мәһкимә органлирида сотқа тартилишини тәләп қилиши; хәлқара җаза мәһкимисидә сотқа тартилиши үчүн алди билән хитай һөкүмити хәлқара сот мәһкимисини етирап қилиши керәк.
 
8. Асия, оттура шәрқ, яврупа яки африқида; түркий җумһурийәтлиридә, йәни дуняниң нәридә болушидин қәтийнәзәр аммиви яки дөләтлик органлар, парламентлар, аммиви тәшкилатлар, хәлқаралиқ сот мәһкимилири, хәлқаралиқ тәшкилатлар хитай зулумиға қарши һәрикәткә өтүши лазим.

9. Ислам кеңиши тәшкилати дәрһал йиғилип, тәшкилатқа әза дөләтләрниң вә пүтүн дуняниң хитайға қарши сиясий вә иқтисадий бесим ишлитиши үчүн қарар елиши лазим.

10. Шәрқий түркистан хәлқи билән түркийә хәлқи арисида тарихий, мәдәний вә диний бағлинишлиқ мунасивәт бар. Түркийә җумһурийити шәрқий түркистан хәлқиниң мустәқиллиқини қоллайдиған сиясәт бәлгилиши керәк.

11. Түркийә җумһурийити шәрқий түркистанда хитай зулуми ахирлашқинға қәдәр, хитай билән болған сиясий вә иқтисадий мунасивәтлирини шәрқий түркистанниң пайдисиға өрүшниң йоллирини издиши лазим. Ундин башқа, түркийә һөкүмити шәрқий түркистан мәсилисини түркий җумһурийәтләр, ислам дөләтлири вә ғәрб дөләтлиригә аңлитиш вә уларниң ярдимигә еришиш истратегийисини йолға қоюши лазим.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.