Kanadaning burlin'gton rayonidiki bir ottura mektep oqughuchiliri hüseyin jélilni qoyup bérishni telep qilish herikiti qozghidi

Bu ay Uyghur kanada puqrasi hüseyin jélilning xitay hökümiti teripidin "Bölgünchilik" we "Térrorchiliq" bilen eyiblinip muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqining 5 yilliqidur.
Muxbirimiz erkin
2011-03-02
Share
Huseyin-Jelil-305.jpg Hüseyin jélilning türmige kirishtin burunqi süriti.
RFA File

Hüseyin jélil 2006-yili özbékistan'gha tughqan yoqlashqa barghanda tutqun'gha uchrap, xitaygha ötküzüp bérilgen. Kéyinki yili xitay hökümiti hüseyin jélilgha muddetsiz qamaq jazasi bergen. Xitay hüseyin jélilning kanada puqrasi ikenlikini qobul qilishni ret qilip, kanada diplomatlirining uning bilen körüshüshini ret qilip kelgen idi. Kanada hökümiti bir mezgil hüseyin jélilni qutquzushqa tirishchanliq körsetken bolsimu, lékin muweppeqiyetlik bolalmighan. Yéqinqi bir-ikki yildin béri, bu mesile asta-asta untulushqa bashlighan idi. Bundaq bir peytte kanadadiki bir ottura mektep oqughuchiliri hüseyin jélilni qollash herikiti qozghidi.

1-Mart seyshenbe küni xitay hökümiti teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinip, ürümchidiki bajyaxu türmiside jaza mudditini ötewatqan Uyghur kanada puqrasi hüseyin jélilning 41 yashqa tolghanliqining xatire küni idi. Hüseyin jélilning qarangghu türme kamirida tughulghan küni ésige kelgen-kelmigenliki bizge melum emes. Lékin, uning nechche on ming chaqirim yiraqtiki kanadaning burlin'gton rayonida bir ottura mektep oqughuchilirining uning tughulghan küni munasiwiti bilen imza toplash pa'aliyiti qozghap, xitay da'iriliridin uni qoyup bérishni telep qilghanliqi hemde kanada hökümitige tughulghan küni xatire kartisi yollap, hüseyin jélilni untup qalmasliqni xatiriletkenlikidin xewiri yoqluqi melum.

Kanadaning ontari'o ölkisidiki bir yerlik gézitning charshenbe küni xewer qilishiche, hüseyin jélilning a'ilisi olturushluq mezkur ölkining burlin'gton rayonidiki sant tomas mor katolik ottura mektipi hüseyin jélilning tughulghan küni munasiwiti bilen imza toplash pa'aliyiti qozghap, uning a'ilisi we perzentlirige ularning yalghuz emeslikini bildürgen. Mezkur pa'aliyetni sant tomas mor katolik ottura mektipining din dersi oqutquchisi lawra mekdonald xanim uyushturghan bolup, oqughuchilar seyshenbe küni hüseyin jélilni qoyup bérishni telep qilip, xitayning torontodiki konsulxanisigha yollinidighan xetke 1000 kishilik imza toplighan. Oqughuchilar yene ottawagha 250 dane tughulghan kün xatire kartisi ewetip, kanada hökümitige hüseyin jélil mesilisini xatiriletken.

Kanadaning ontari'o ölkiside chiqidighan "Xamilton körürmenler" gézitining xewiride neqil keltürüshiche, mezkur pa'aliyetni qozghighan oqutquchi lawra mekdonald xanim "Bu pa'aliyet (hüseyin jélilning ayali) kamile télendibayéwa xanimning yalghuz emeslikini bildürüshte muhim ehmiyetke ige" dégen. Kamile tilendibayiwa xanim bolsa oqughuchilarning bu pa'aliyitidin nahayiti xursen bolghanliqini bildürgen. Biz sant tomas katolik ottura mektipige téléfon qilip, oqughuchilarni mezkur pa'aliyetke uyushturghan mekdonald xanimni ziyaret qilmaqchi bolghan bolsaqmu, lékin uning bilen alaqileshkili bolmidi. Bu qétimqi pa'aliyet hüseyin jélil mesilisining kanada hökümiti we kanada metbu'atlirida tilgha élinishi barghanséri aziyip kétiwatqan mezgilde élip bérilghan bolup, bu yene hüseyin jélilning xitay hökümiti teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqining 5 yilliqigha toghra kelgen idi.

Hüseyin jélil mesilisi bir mezgil kanadaning stéfan xarpér hökümiti bilen xitay arisida talash-tartishtiki jiddiy mesilige aylinip, kanada metbu'atlirining küntertipidin chüshmeydighan mesile bolup qalghan. Bash ministir xarpér 2006-yili 11-aydiki asiya-tinch okyan iqtisadi hemkarliq teshkilatining bashliqlar yighinida xu jintaw bilen ayrim körüshüp, hüseyin jélil mesilini otturigha qoyghan idi.

Lékin, kanada hökümiti 2008-yildin kéyin, bu mesilidiki pozitsiyisini bir az yumshitip, bu mesilini burunqidek ashkara otturigha qoyushtin éhtiyat qilidighan bolup qalghan idi. Dunya Uyghur qurultiyining nöwettiki béryussélda turushluq wekili, kanadadiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchi memet toxti ependi bir mezgil hüseyin jélil mesilisige ariliship, mezkur weqeni yéqindin teqib qilghan shexslerning biri. U, kanada hökümitining xitay bilen resmiy yollarda sözliship, hüseyin jélilni qutquzush pilani muweppeqiyetlik bolmighanliqini, hazir ularning siyasitini özgertip, yeng ichide hel qilish yolini tutuwatqanliqini, buning üchün arigha wasitichilerni qoyuwatqanliqini bildürdi.

Stifan xarpér hökümitining hüseyin jélil mesilisidiki burunqi pozitsiyisi seweblik kanada-xitay arisida peyda bolghan yirikchilik kanada parlaméntidiki öktichi guruhlar we xitay bilen soda qilidighan karxana sahesidikilerning tenqidige uchrighan idi. Ular xarpér hökümitining bu mesilidiki pozitsiyisi kanada-xitay sodisigha tesir yetküzüp, kanadaning menpe'itige ziyan salghanliqini ilgiri sürgen. Shuning bilen birge, xitayning hökümet metbu'ati xarpér hökümitige hujum qozghap, konsérwatiplar partiyisi hakimiyet béshigha chiqqandin buyan kanada-xitay munasiwitining chékinip ketkenliki, hüseyin jélil mesilisining térrorluq mesilisi ikenlikini, kanadaning bu mesilidiki pozitsiyisi" xitayning ichki ishlirigha arilashqanliq" dep qarilidighanliqini tekitligen idi.

Kanada bilen xitayning hüseyin jélil mesilisidiki ixtilapining négizi xitayning hüseyin jélilni "Xitay puqrasi" dep élan qilip, uning 2005-yili kanada puqraliqigha ötkenlikini qobul qilishni ret qiliwatqanliqidur. Xitay hökümiti buni bahane qilip, kanada diplomatlirining hüseyin jélilni ziyaret qilish we uning sotigha qatnishish telipini ret qilghan idi. Kamile tilendibayiwa xanimning ashkarilishiche, hazir xitay hökümiti hüseyin jélilning atushtiki anisi we hedisining her 3 ayda bir qétim 30 minut körüshüshige ruxset qilmaqta iken. Lékin, dunya Uyghur qurultiyining béryusséldiki wekili memet toxti ependi, xitayning hüseyin jélilni qoyup bérishni ret qilishta asasliqi chet'eldiki Uyghur herikitini közde tutqanliqini eskertip, buningdiki meqset Uyghur pa'aliyetchilirige psixologiyilik bésim peyda qilish ikenlikini bildürdi.

Burlin'gtondiki sant tomas mor ottura mektipining xitay konsulxanisigha yollaydighan xétide, xitay hökümitidin kanada diplomatlirining hüseyin jélil bilen körüshüshige yol qoyushni, uni yalghuz kishilik kamirigha solap, ayrim tutmasliqni, yéterlik yémek-ichmek we dora-dermek bilen bilen teminleshni we shundaqla uni qoyup bérip, a'ilisige qayturushni telep qilghan. "Xamilton körürmenler" gézitining bu heqtiki xewiride neqil keltürüshiche, sant tomas mor ottura mektipining mezkur pa'aliyetke qatnashqan 12-sinip oqughuchisi taras xémon, bu pa'aliyet nahayiti muhim, chünki kishilik hoquq, söz erkinliki we diniy erkinlik sant tomas mor ottura mektipining qimmet ölchimi üchün nahayiti muhim, dégen. Hüseyin jélilning kanadadiki 4 oghlining kichiki 4 yash, chongi 11 yashlarda bolup, ularning eng chong arzusi dadisini körüshtür. Uning ayali kamile xanim "Xamilton körürmenler" gézitige bergen bayanatida ularning bu yil dadisini yoqlap kélish pilani barliqini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet