Ilham toxti: 'qosh til ma'aripi' siyasiti Uyghur aptonom rayonida burmilinip ijra qiliniwatidu

Tünügünki programmimizda ilham toxti ependi bilen "qosh tilliq ma'arip" heqqide, élip barghan söhbitimizning deslepki qismini anglatqan iduq. Ilham toxti ependi söhbet dawamida, nöwette Uyghur aptonom rayonida mejburiy yürgüzüliwatqan "qosh tilliq ma'arip" siyasitining ijra qilinish ehwali hem özi igiligen tekshürüsh netijisi, shundaqla bu siyasetning Uyghurlargha élip kelgen emeliy ziyanliri heqqide toxtilip, Uyghur aptonom rayon da'irilirini qosh tilliq ma'arip siyasitini ijra qilish jeryanidiki xataliqlirini tüzitishke chaqirdi.
Muxbirimiz mihriban
2010-11-04
Share
Ilham-toxti-videoda-305 Süret, ilham toxti ependi 2010 - yili 20 - awghust, "nyuyork waqit" géziti muxbiri andréws jéykobzning ziyaritini qobul qilghandiki süriti.
Nyuyork waqit" géziti toridin élindi.

"Junggo hökümitining bizning ana tilimizni qoghdashqa shara'it yaritip bérish mes'uliyiti bar"

Ilham toxti ependi xelq'arada teshebbus qiliniwatqan, qosh tilliq ma'arip uqumi bilen nöwette Uyghur aptonom rayonida ijra qiliniwatqan qosh tilliq ma'arip otturisidiki perqni sélishturup, xitay hökümitini öz qanunida belgilen'gen qanuniy prinsiplargha asasen Uyghur qatarliq milletlerning öz ana tilini ishlitish, ana tilini öz medeniyitini güllendürüshi üchün shara'it yaritip bérish mejburiyiti barliqini tekitlidi.

Ilham toxti ependi mundaq dédi: "Qosh til ma'aripi esli yaxshi ma'arip. Hazirqi dunyada hem junggoning shara'itida qosh tilliq ma'aripni teshebbus qilish kérek. Hazir pütün dunyada qosh tilliq hetta köp tilliq bolush teshebbus qiliniwatidu. Uyghurlar elwette qosh tilliq bolushi hetta köp tilliq bolishi kérek. Uyghurlar elwette xenzu tilinila öginip qalmastin, in'gliz tilini, fransuz tilini, yapon tilini, gérman tilini, rus tilini hetta bashqa tillarni ögense bolidu. Buninggha héchkim qarshi chiqmaydu. Xenzu tili - junggoda ortaq qolliniliwatqan alaqe tili. Emma, héchqandaq qanunda Uyghurlar yaki bashqa milletler derslerni xenzu tilida öginishi kérek, dep belgilenmigen. Bu milletler xenzu tilini asas qilishi, öz ana tilini chet'el tili süpitide öginishi kérek, dégen qanun yoq. Lékin shundaq qanun barki - herqaysi milletler öz ana tilida ma'arip terbiyisi élip barsa bolidu. Bu hoquq 'qoghdilidu' dep belgilen'gen. Shunga Uyghurlarning tildiki telipi bu qanunluq telep, yolsiz telep emes!"
 
"Hazir bu yerdiki mesile mesile 'qosh til ma'aripi' uqumini qandaq chüshinish boluwatidu. Men shuninggha ishinimenki eger bu siyasetni toghra ijra qilmisa heqiqeten buning aqiwiti yaxshi bolmaydu. Shinjangda 10 milyondin artuq Uyghur bar. Junggoning qanuni boyiche élip éytqanda, bizning öz tilimizni ishlitish, öz tilimizda her derijilik mekteplerni qurush, tereqqiy qildurush, her xil neshriyat matériyallirini chiqirish hoquqimiz bar. Hem hökümetning bizge shu shara'itni yaritip bérish mes'uliyiti bar, mejburiyiti bar. Chünki bu bu junggoning qanunida belgilen'gen. Hazirqi mesile - shinjangda qosh tilliq ma'aripni ijra qilish yolida qandaq mesililer bar? qandaq ijra qiliniwatidu? buningdin hazirqi shinjangning partkom sékrétari jang chünshen ependining qanchilik xewiri bar? eger bu yerdiki qosh tilliq ma'arip siyasiti toghra ijra qilinmisa, yaki burmilinip yolgha qoyulsa, bu shinjangning muqimliqi milletler munasiwitige qandaq tesir qilidu? Uyghurlarning bu siyasetni qanchilik qobul qilish, buninggha qanchilik sewri - taqiti bar? bu mesilini shinjang hökümiti tekshürüp körse bolidu."

"Ana til muhiti taraysa milletning yashash muhiti tariyip bu millet yoqilidu, shunga Uyghurlar bu ré'alliqni qobul qilalmaydu"

Ilham toxti ependi ana til muhiti taraysa, uning shu milletke élip kélidighan emili ziyanliri heqqide toxtilip, buning aqiwitide milletning yashash muhiti tariyip bu milletning yoqilishqa yüzlinidighanliqini ilgiri sürdi.

Ilham toxti ependi bu toghriliq mundaq dédi: "bir milletning ana tili bilen oynishishqa bolmaydu. Chünki ana til u peqetla bir milletning tilila emes, u bir milletning tarixi. Ana til bir milletning medeniyiti, ana til bir milletning rohi. Qarap baqayli eger bir milletning til muhiti taraysa, bizning turmush örüp -aditimiz, kitab körüsh aditimiz, muzika naxshilardin huzurlinish aditimiz hemmisi özgiridu. Ana til muhitining tariyishining netijisini biz ichki mongghulda körduqqu? chünki ana til taraysa iqtisadiy jehettin shu tilda neshr qilin'ghan kitablarmu azlaydu, shu tilda kitab yazidighanlar hem neshriyat orunlirimu shexsi iqtisadi menpe'et nuqtisidin, shu tilda kitab chiqirishni azaytidu, yaki toxtitidu. Ana til tereqqiyati shu milletning iqtisadigha tesir qilghandin bashqa, bu milletning neshriyatchiliq ishliri, pen -téxnika jehettiki tereqqiyatighimu biwasite tesir qilidu. Undin bashqa shu milletning psixikisighimu tesir qilidu. Ana til muhitidin ayrilghan balilarning mijezi özgirip ata -anilar bilen psixik jehette yiraqlishidu. Bir millette medeniyet jehette bölinish peyda bolidu. Shunga ana til muhiti taraysa bolmaydu. Bu ehwal milletke éghir ziyanlarni élip kélidu. Uyghurlarning mol edebiy mirasliri bar, tarix medeniyiti bar. Öz edebiyatini, öz medeniyitini uzaq mezgil ögenmeydighan shara'itni Uyghurlar qobul qilalmaydu. Belkim qisqa bir mezgil ichide her xil shara'ittin, her xil bésimdin Uyghurlar öz naraziliqini démesliki mumkin. Emma men közetken Uyghur jem'iyitide bu xil ehwalgha naraziliq bar, belki bu naraziliq barghanche yighilip topliniwatidu, tilgha bolghan naraziliq bashqa naraziliqlar bilen toplinip méngiwatidu."

Ilham ependi özi bilidighan Uyghurlardiki ana til muhitining tariyip kétishige bolghan inkasliri heqqide toxtilip mundaq dédi: "men béyjingda xenzu tilida oqughan jiq balilarni tonuymen, ulardin ehwal igilep turimen. U balilar hazirqi ehwalda béyjingda turup ana tilini öginishke bashlidi. Ular ana tilning tariyish weziyitidin narazi boluwatidu. Hetta öz ana tilida yaxshi sözliyelmeydighan gheyret niyazgha oxshash ziyaliylirimiz ana tilni qoghdashni telep qilip nurghun maqalilerni yazdi. Bir milletning tili hörmet sahibi bolishi kérek. Eger u kemsitilse, 2 - derijilik til ornigha chüshüp qalsa elwette shu millet xelqining naraziliqi qozghilidu. Mesilen jang sékrétarning ana tili elwette bir xenzu tili, uning anisi xenzu millitidin. Eger uning anisi bilen barawer orunda turidighan xenzu tili hörmet qilinmisa jang chünshen ependimu bu ré'alliqni qobul qilalmasliqi mumkin"

"Qosh tilliq ma'arip siyasitining ijra qilinish emeliyiti jaylarda perqliq élip bériliwatidu"

Ilham toxti ependi atalmish " qosh tilliq ma'arip" siyasitining Uyghur aptonom rayonidiki herqaysi wilayet nahiyilerde ijra qilinish ehwalining oxshash emesliki heqqide toxtilip, özi igiligen emili misallarni bayan qilip ötti.

"Hazir qosh tilliq ma'arip siyasitining shinjangda ijra qilinish emeliyiti oxshimaydu. Mesilen atushta Uyghur tilning orni xéli yaxshi. Atushta 'qosh til ma'aripi' siyasiti ijra qiliniwatidu. Lékin bashqa jaylardin perqliq déyishke bolidu. Men yene xotendin kelgen balilar bilen hetta xoten ma'arip idarisidin kelgen kishiler bilen paranglashtim. Ularning déyishiche, xotende bu siyasetning ijra qilinishi nachar aqiwetlerni élip kelgen. 'Uyghurbiz' torining xelq'ara tor békitide bu heqtiki tekshürüsh ehwali bérildi. Hazir xotende bashlan'ghuch mektep baliliri peqet xenzu tili öginish bilenla bolidiken, ularning ana tildikila emes hetta eng eqelliy penni sawatlardinmu xewiri yoq iken. Bu bir milletning ma'aripining weyran bolishi hésablinidu. Aqtudin kelgen birining déyishiche, u yerdiki ehwalmu xotendiki ehwal bilen oxshaydiken. Ularning déyishiche, hazir bashlan'ghuch mektep 3 - yilliq oqughuchilirining xenzuche sewiyisi ilgiriki toluqsiz ottura mektep oqughuchilirining sewiyisige yétiptudek. Emma ularning Uyghur tilidin élipbe sawatimu yoq iken, matématika qatarliq penni dersler sawatimu yoq iken. Bu ehwalgha nisbeten hemme jayda naraziliq bar."
"Xitay ziyaliylirimu Uyghurlar üstidin yürgüzüliwatqan qosh tilliq ma'arip siyasitining aqiwitidin ensirimekte. Uyghur aptonom rayon da'irilirimu bu nuqtini tonup yétishi kérek."
Ilham ependi yene tibet oqughuchilirining namayishidin kéyin, nurghunlighan xitay ziyaliylirining tibetlerni qollash bilen bille, ularning Uyghur rayonida ijra qiliniwatqan qosh tilliq ma'arip siyasitige nisbeten Uyghurlarning qandaq pozitsiyide boluwatqanliqini bilishke qiziqidighanliqini, hem bu siyasetning aqiwitidin ensirewatqanliqini bildürdi.

"Béyjingdiki xenzu ziyaliyliri mendin tibetler qosh tilliq ma'aripqa narazi boldi, siler Uyghurlar bu xil toghra bolmighan ma'arip siyasitini qobul qildinglarmu? dep soridi. Nurghun xitay oqughuchilirimu bu siyasetning xataliqini hés qilip yétiptu. Men 30 - 40 tek xitay ziyaliyliri bilen uchrashtim. Shularmu shinjangda til mesilisi toghruluq naraziliq herikiti yüz bérishidin ensireydu. Ular eger til mesilisi toghruluq ish chiqsa bu qétim chong ish chiqidighanliqini otturigha qoyushmaqta. Ularmu Uyghurlarning ana til ma'aripi heqqide pikir bérishini, özlirining bu mesilide Uyghurlarni qollaydighanliqini bildürüshmekte. Elwette ular xitay döliti nuqtisidin turup bu mesilining xata ikenlikini hés qilip yetkenler."

"Uyghur aptonom rayon da'iriliri öz emeliyiti arqiliq 'qosh til ma'aripi' siyasitidiki xataliqini tüzitishi kérek"

Ilham toxti ependi söhbitimiz axirida, özining Uyghur aptonom rayon da'iriliridin, ularning qosh tilliq ma'arip siyasitini ijra qilish jeryanida saqliniwatqan mesililerni hel qilishi kéreklikini tekitlidi.

Ilham toxti ependi sözini axirlashturup mundaq dédi: "emma hökümet da'iriliri Uyghurlarning gep qilmighinini bu xil siyasetni qobul qilghanliq dep chüshense bolmaydu. Uyghurlarni yawash dep qarisa bolmaydu, yawash ademmu anisini hörmetleydu, ana tilini qoghdaydu. Yawash ademdimu ghurur bolidu, wijdan bolidu. Shunga bu tilni hörmetlishi kérek. Uyghur aptonom rayon da'iriliri qanunni hörmet qilishi kérek. Özi tüzgen yerlik siyasetni qanunning ornigha dessetmeslik kérek. Awwal qanunni ijra qilishi kérek. Yerlik siyaset qanun'gha boysunushi kérek. Men 'qosh tilliq ma'arip' qa qarshi chiqmaymen. Emma, hazir ijra qiliniwatqan qosh tilliq ma'arip heqiqiy ' qosh tilliq ma'arip ' bolishi kérek. Hökümet da'iriliri awwal ' qosh tilliq ma'arip ' dégen uqumgha öz emeliyiti bilen jawab bérishi kérek. Dölet qanuni démek milliy hoquq. Milliy tilni qoghdash qanunda belgilen'gen hoquq. Bu sözlirimni radi'oda bersingiz bolidu. Rehmet!"

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet