Илһам тохти: 'һазирқи дәврдә уйғур вә тибәтләрниң ана тилини қоғдиши қануний һоқуқи'

Бүгүн мәркизи милләтләр университетиниң дотсенти, уйғур биз ториниң саһиби илһам тохти әпәнди зияритимизни қобул қилип, чиңхәйдики тибәт оқуғучилириниң намайишини қоллайдиғанлиқини билдүрди. У йәнә ана тил маарипини қоғдашниң уйғурлар вә тибәтләрниң қануни һәқ - һоқуқи икәнликини тәкитләп, һөкүмәт даирилирини әгәр бу милләтләрниң қануни һәқ ‏- һоқуқиға һөрмәт қилмиса, бу районларда болупму уйғур районида ана тилни қоғдашни тәләп қилип партлиши мумкин болған наразилиқ һәрикитиниң техиму шиддәтлик болидиғанлиқини әскәртти.
Мухбиримиз миһрибан
2010-11-03
Share
Ilham-tohti-toxti-liksiye-sozlimekte-305 2010 - 12 - Ийунда, мәркизи милләтләр университетиниң дотсенти, уйғур биз ториниң саһиби илһам тохти әпәнди оқуғучилириға лексийә сөзләватқан көрүнүш.
AFP Photo

Илһам тохти әпәнди Чиңхәйдә башланған тибәт оқуғучилириниң ана тилни қоғдаш йолидики тәлипиниң уйғурларниңму һәққаний тәлипи икәнликини тәкитлиди. У өз баянини бу йилларда уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт даирилири районда мәҗбурий йүргүзүватқан "қош тиллиқ оқутуш" намидики маарипни хитайчилаштуруш сияситиниң уйғурларниң наразилиқини қозғап, уйғурларда еғир "йүрәк ағриқи" пәйда қилғанлиқини билдүрди.

"Қош тиллиқ маарип уйғурларниң йүрәк ағриқи"

"Қош тиллиқ маарип сиясити бундақ давамлашса болмайду. Мениңчә һазирқидәк кетивәрсә, қош тиллиқ маарип сияситигә болған қаршилиқ чоқум партлайду. Бәлким бу йил бирәр наразилиқ һәрикити болмаслиқи мумкин. Әмма, келәр йили яки униңдин кейинки йили кәң көләмлик наразилиқ һәрикити болиду. Қанчә кечикип партлиса вәқә шунчә чоң болуши мумкин. Чүнки, "қош тиллиқ маарип сиясити мәсилиси алди билән милләтниң тил мәсилисигә берип тақилиду. Бәзиләр дәйду туңганниң тили йоқ, әмма йәнила милләт сүпитидә мәвҗут болуп туруватиду дәп. Әмма, биз қарап бақайли, туңганлар милләт болуп шәкиллиниш җәрянида хитай тили уларниң әсли тили иди. Туңганларниң милләт болуп шәкиллиниш җәряни уйғурлардин пәрқлиқ. Улар хитай миллитидин бөлүнүп чиққанлар. Бу җәһәттин улар уйғурлардин пәрқлиниду. Уйғур миллити туңганларға охшимайду. Уйғур тили туңганларниң тилиғиму охшимайду. Чүнки уйғур миллити өзиниң нәччә миң йиллиқ тәрәққияти җәрянида өзигә хас мукәммәл тил қанунийитини яритип болди. Һазирқи уйғур тили демәк уйғур мәдәнийитиниң, уйғур роһиниң символи. Тил дегәнлик милләт дегәнлик, милләт дегәнлик тил дегәнлик. Уйғурларда тил тарихи, милләт тарихи билән биллә кәлди. Уйғур тили аҗизлашти демәк, бу милләт аҗизлашти дегәнликтур. Уйғур миллити уйғур тилини өзиниң җени дәп билиду. Шуңа уйғур тилини аҗизлаштурушқа урунуш бу милләтниң йүрикини ағритиду әлвәттә."

"Һазирқи дәврдә уйғурларниң ана тилини қоғдиши қануни һоқуқи"

Илһам тохти әпәнди Уйғурларниң өз тарихида уйғур тилини қоғдаш йолидики һәрикәтлирини мәхмут қәшқириниң " түрки тиллар дивани" ни йезип чиқиш җәрянини вә оттура әсирдә әрәб һәм парс тили һөкүмранлиқ орунда турған мәзгилләрдә, түрки тилиниң бу тиллар билән бәйгигә чүшәлигидәк дәриҗидә икәнликини әскәртип, уйғур миллитиниң өз тарихида ана тилини һәр вақит қәдирләп кәлгәнликини әскәртти.
 
У уйғурларниң һазирқи әһвалини илгирики дәвр билән селиштуруп, һазирқи дәврдиму уйғурларниң өз қануни һоқуқи болған уйғур тилини җан тикип қоғдайдиғанлиқини билдүрди.

"Һазирқи дуня ечиветилгән дуня, интернет дуняси. Уйғурлар дуня тәрәққий қилған, учур дәвригә қәдәм қойған дәврдә яшаватиду. Гәрчә бу дөләттики қанун мукәммәл болмисиму, өзи язған, өзи бекиткән қанунни бәзидә дәпсәндә қилсиму, түзүп қоюп иҗра қилмисиму, лекин шу нәрсә ениқки, өз ана тилини қоллиниш хәлқниң қануни һоқуқи. Хәлқ бу һоқуқни обдан билиду. Өз мәдәнийитини сөйиду, өз мәдәнийитидин айрилалмайду. "

"Мәҗбурий иҗра қилиниватқан маарипни хитайчилаштуруш уйғурларниң наразилиқини барғанчә күчәйтиду"

Илһам тохти әпәнди, уйғур аптоном район даирилири районда мәҗбурий иҗра қиливатқан қош тиллиқ маарип намидики маарипни хитайчилаштуруш уйғурларниң наразилиқини барғанчә күчәйтидиғанлиқини тәкитлиди.

"Һазир иҗра қилиниватқини қош тиллиқ маарип әмәс, бәлки ана тилни йоқитиш маарипи. Учур дәвридә уйғурлар һәр хил кәспи саһәдә йүксилиш үчүн башқа тилларни өгиниду әлвәттә. Чүнки канада, америка, явропа дөләтлириниң һәммисидә қош тиллиқ маарип бар. Әмма бу дөләтләрдә һечқачан мәҗбурлаш характерини алмиған. Һазирқидәк милләтләрниң өз ана тилини аҗизлаштуруш һәтта йоқитишқа урунуш әһвали көрүлидикән, ана сүтини емип чоң болған уйғурлар әлвәттә өз ана тилиниң абруйини қоғдайду. Һазирқи иҗтимаий сиясий муһит сәвәбидин уйғурларниң өз наразилиқини ипадиләш муһити кәмчил болмақта. Әмма бу әһвални уйғурларниң "қош тиллиқ маарип"қа наразилиқи йоқ дәп чүшәнсә хаталашқан болиду. Чүнки хәлқниң қәлбидики наразилиқ һәрқачан көтүрүлүп чиқиду. Һазир тибәтләрдә "қош тиллиқ маарип" қа болған наразилиқ бу хил маарип йолға қоюлмай туруп башланди. Әмма, уйғурларда бу аллибурун башлинип болди. Шуңа уйғурлардики наразилиқ кәйпияти һазир пүтүн милләт бойичә омумий кәйпиятқа аллиқачан айлинип болди.Шуңа әгәр мушу сиясәтни йүргүзүватқанлар хәлқниң райиға бақмиса, һаман чоң вәқә чиқиду. Шәхсән мәнму бейҗиңда яшаватқиним билән балилиримниң уйғур тилини унтуп қелишиға йол қоймаймән. Өйдә уйғур тилини чиң тутимән."

У, "сизниңчә тибәтләрниң бу наразилиқ намайишидин кейин һөкүмәт даирилири тибәтләргә қаратқан қош тиллиқ маарип сияситини йолға қоюшни астилитиши мумкинму?" дегән соалға җаваб берип мундақ деди: "чиңхәй оқуғучилириниң намайишидин кейин, чиңхәй һөкүмити тибәт оқуғучилириниң "қош тиллиқ маарип"сияситини хата чүшинип қалғанлиқини оттуриға қоюп, районда маарип ислаһати елип бериштин илгири алди билән хәлқ райиға етибар беридиғанлиқини, ата ‏ - аниларниң, оқуғучиларниң пикрини алидиғанлиқини билдүрди. Мениңчә бу бир актип инкас, яхши әһвал һәм мушундақ болуши керәк."

Илһам тохти әпәнди арқидинла шинҗаң уйғур аптоном районида йүргүзүливатқан "қош тиллиқ маарип " сияситиниң хәлқниң райиға хилап һалда хата елип бериливатқанлиқини, чиңхәй һөкүмити билән селиштуруп уйғур аптоном район даирилирини тәнқидлиди.

"Бир милләтниң тилини хәлқниң пикрини алмай, у милләтниң маарипини, тилини орунлаштуруш, һечким қобул қилмайдиған бир иш. Шу милләтниң маарипида ислаһат елип барғанда шу милләтниң пикрини елиш керәк. Шундақ, хитай тилини өгиниш наһайити муһим, әмма бу тилни өгиниш қандақтур уйғур аптоном районидики һөкүмәт даирилири тәкитләватқандәк һечқачан бизниң ана тилимиздин муһим әмәс. Хитай тилини өгиниш керәк, әмма алди билән ана тилни, өз мәдәнийитимизни яхши билиш керәк. Һөкүмәт даирилири чоқум аталмиш қош тил маарипи билән миллий маарип оттурисидики бу мунасивәтни тоғра бир тәрәп қилиши керәк! әгәр бу сиясәт шинҗаңда тоғра иҗра қилинмиса, шинҗаңда чоқум чоң иш чиқиду! бундақ давамлишивәрсә болмайду. Алди билән бир мәдәнийәтни, бир тилни һөрмәтләш керәк. Чүнки бу җуңгониң қанунида бәлгиләнгән."

"Уйғур аптоном район даирилири мәсилиниң еғирлиқини билиду, әмма түзитишкә тиришмиди"

Илһам тохти әпәнди мухбирниң " сизниңчә чиңхәй һөкүмитиниң хәлққә бәргән җавабидин кейин, уйғур аптоном район даирилири буниңдин илһам елиши мумкинму? сизниңчә, улар һазир йүргүзүватқан қош тиллиқ маарип сияситидә өткүзгән хаталиқини түзитәрму ? " дегән соалиға җаваб берип, уйғур аптоном район даирилириниң мәсилиниң еғир икәнликини билидиғанлиқини, әмма бу хаталиқини түзитишкә тиришмиғанлиқини илгири сүрди.

"Мениңчә, һазир шинҗаң уйғур аптоном даирилири районда мәсилиниң еғир икәнликини билиду. Чүнки һазир уйғур аптоном районидики вәзийәт назук һаләттә туруватиду. Улар қош тиллиқ маарип сияситидики мәсилиләрни ойлиниши мумкин. Бу пәқәтла чиңхәйдики мәсилила болуп қалмастин, бәлки уйғур аптоном район һөкүмитигә берилгән бир сигнал. Милләтниң тил мәсилиси билән ойнашса, буниңдин мәсилә чиқидиғини ениқ. Әгәр мәсилә чиқса һөкүмәт районда қоғдимақчи болған муқимлиқ вәзийитигила тәсир йетип қалмастин, бәлки шу әмәлдарларниң олтурған орундуқиғиму тәсир йетиду. Шуңа улар шәхсийити нуқтисидин болсиму, бу мәсилини ойлишиду. Әмма, мән дәватқан муһим нуқта тил тибәтләрниң һоқуқи, тил уйғурларниң һоқуқи, бу қануни принсип. Бир милләтни һөрмәтләш керәк, бир тилни һөрмәтләш керәк. Шуңа шинҗаң уйғур аптоном район даирилири алди билән қанунни һөрмәтләш керәк. Бу мурәссә қилидиған мәсилә әмәс."

"Биз уйғур тилини қоғдаш йолида һәрқандақ бәдәл төләшкә тәйяр"

Илһам тохти әпәнди йәнә һазир уйғур аптоном район даирилири йүргүзүватқан бастуруш сияситини әйибләш билән биллә, өзиниң уйғур тилини қоғдаш йолидики ирадисини ипадиләп мундақ деди: "тил һәққидә сөзләш дөләт қануниға хилап әмәс. Әгәр мушу нуқтидин адәмни солап қойса, бу нуқтидин адәмни хаталашти десә, бу хаталиқни үстимизгә алсақму мәйли. Чүнки бизниң қиливатқанлиримиз хата әмәс. Чүнки һазир дөләт қанунини түзгәнләр өзи хата қиливатиду. Ана тилни қоғдиғучиларни җазалаш һәққидә пәрман чүшүрүватқанлар, шу хил сиясәтни түзгәнләр өзи хаталашти. Әгәр йәрлик орунлар йәрлик сиясәтни дөләт қанунидин юқири орунға қоюп, хәлқниң қануни һоқуқини дәпсәндә қилса, бу хил әһвал хәлқниң наразилиқини күчәйтип, ахирқи һесабта зор көләмлик наразилиқ һәрикитини кәлтүрүп чиқириду."

Сөһбитимиз давамида илһам тохти әпәнди йәнә, нөвәттә өзи башчилиқидики бир гуруппа әзалириниң уйғур аптоном районида мәҗбурий йүргүзүливатқан "қош тиллиқ маарип" сияситиниң иҗра қилиниш әһвали һәққидә тәкшүрүш елип бериватқанлиқини әскәртти, шундақла тәкшүрүш нәтиҗиси һәм бу бирнәччә йилдин буян бу сиясәтниң уйғурларға елип кәлгән әмәлий зиянлири һәққидә тохталди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики сөһбитимизниң тәпсилатини аңлайсиләр. Әтики программимизда сөһбитимизниң давамини тонуштуримиз.

 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт