Ilham toxti: 'hazirqi dewrde Uyghur we tibetlerning ana tilini qoghdishi qanuniy hoquqi'

Bügün merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti, Uyghur biz torining sahibi ilham toxti ependi ziyaritimizni qobul qilip, chingxeydiki tibet oqughuchilirining namayishini qollaydighanliqini bildürdi. U yene ana til ma'aripini qoghdashning Uyghurlar we tibetlerning qanuni heq - hoquqi ikenlikini tekitlep, hökümet da'irilirini eger bu milletlerning qanuni heq ‏- hoquqigha hörmet qilmisa, bu rayonlarda bolupmu Uyghur rayonida ana tilni qoghdashni telep qilip partlishi mumkin bolghan naraziliq herikitining téximu shiddetlik bolidighanliqini eskertti.
Muxbirimiz mihriban
2010-11-03
Share
Ilham-tohti-toxti-liksiye-sozlimekte-305 2010 - 12 - Iyunda, merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti, uyghur biz torining sahibi ilham toxti ependi oqughuchilirigha léksiye sözlewatqan körünüsh.
AFP Photo

Ilham toxti ependi Chingxeyde bashlan'ghan tibet oqughuchilirining ana tilni qoghdash yolidiki telipining Uyghurlarningmu heqqaniy telipi ikenlikini tekitlidi. U öz bayanini bu yillarda Uyghur aptonom rayonluq hökümet da'iriliri rayonda mejburiy yürgüzüwatqan "qosh tilliq oqutush" namidiki ma'aripni xitaychilashturush siyasitining Uyghurlarning naraziliqini qozghap, Uyghurlarda éghir "yürek aghriqi" peyda qilghanliqini bildürdi.

"Qosh tilliq ma'arip Uyghurlarning yürek aghriqi"

"Qosh tilliq ma'arip siyasiti bundaq dawamlashsa bolmaydu. Méningche hazirqidek kétiwerse, qosh tilliq ma'arip siyasitige bolghan qarshiliq choqum partlaydu. Belkim bu yil birer naraziliq herikiti bolmasliqi mumkin. Emma, kéler yili yaki uningdin kéyinki yili keng kölemlik naraziliq herikiti bolidu. Qanche kéchikip partlisa weqe shunche chong bolushi mumkin. Chünki, "qosh tilliq ma'arip siyasiti mesilisi aldi bilen milletning til mesilisige bérip taqilidu. Beziler deydu tungganning tili yoq, emma yenila millet süpitide mewjut bolup turuwatidu dep. Emma, biz qarap baqayli, tungganlar millet bolup shekillinish jeryanida xitay tili ularning esli tili idi. Tungganlarning millet bolup shekillinish jeryani Uyghurlardin perqliq. Ular xitay millitidin bölünüp chiqqanlar. Bu jehettin ular Uyghurlardin perqlinidu. Uyghur milliti tungganlargha oxshimaydu. Uyghur tili tungganlarning tilighimu oxshimaydu. Chünki Uyghur milliti özining nechche ming yilliq tereqqiyati jeryanida özige xas mukemmel til qanuniyitini yaritip boldi. Hazirqi Uyghur tili démek Uyghur medeniyitining, Uyghur rohining simwoli. Til dégenlik millet dégenlik, millet dégenlik til dégenlik. Uyghurlarda til tarixi, millet tarixi bilen bille keldi. Uyghur tili ajizlashti démek, bu millet ajizlashti dégenliktur. Uyghur milliti Uyghur tilini özining jéni dep bilidu. Shunga Uyghur tilini ajizlashturushqa urunush bu milletning yürikini aghritidu elwette."

"Hazirqi dewrde Uyghurlarning ana tilini qoghdishi qanuni hoquqi"

Ilham toxti ependi Uyghurlarning öz tarixida Uyghur tilini qoghdash yolidiki heriketlirini mexmut qeshqirining " türki tillar diwani" ni yézip chiqish jeryanini we ottura esirde ereb hem pars tili hökümranliq orunda turghan mezgillerde, türki tilining bu tillar bilen beygige chüsheligidek derijide ikenlikini eskertip, Uyghur millitining öz tarixida ana tilini her waqit qedirlep kelgenlikini eskertti.
 
U Uyghurlarning hazirqi ehwalini ilgiriki dewr bilen sélishturup, hazirqi dewrdimu Uyghurlarning öz qanuni hoquqi bolghan Uyghur tilini jan tikip qoghdaydighanliqini bildürdi.

"Hazirqi dunya échiwétilgen dunya, intérnét dunyasi. Uyghurlar dunya tereqqiy qilghan, uchur dewrige qedem qoyghan dewrde yashawatidu. Gerche bu dölettiki qanun mukemmel bolmisimu, özi yazghan, özi békitken qanunni bezide depsende qilsimu, tüzüp qoyup ijra qilmisimu, lékin shu nerse éniqki, öz ana tilini qollinish xelqning qanuni hoquqi. Xelq bu hoquqni obdan bilidu. Öz medeniyitini söyidu, öz medeniyitidin ayrilalmaydu. "

"Mejburiy ijra qiliniwatqan ma'aripni xitaychilashturush Uyghurlarning naraziliqini barghanche kücheytidu"

Ilham toxti ependi, Uyghur aptonom rayon da'iriliri rayonda mejburiy ijra qiliwatqan qosh tilliq ma'arip namidiki ma'aripni xitaychilashturush Uyghurlarning naraziliqini barghanche kücheytidighanliqini tekitlidi.

"Hazir ijra qiliniwatqini qosh tilliq ma'arip emes, belki ana tilni yoqitish ma'aripi. Uchur dewride Uyghurlar her xil kespi sahede yüksilish üchün bashqa tillarni öginidu elwette. Chünki kanada, amérika, yawropa döletlirining hemmiside qosh tilliq ma'arip bar. Emma bu döletlerde héchqachan mejburlash xaraktérini almighan. Hazirqidek milletlerning öz ana tilini ajizlashturush hetta yoqitishqa urunush ehwali körülidiken, ana sütini émip chong bolghan Uyghurlar elwette öz ana tilining abruyini qoghdaydu. Hazirqi ijtima'iy siyasiy muhit sewebidin Uyghurlarning öz naraziliqini ipadilesh muhiti kemchil bolmaqta. Emma bu ehwalni Uyghurlarning "qosh tilliq ma'arip"qa naraziliqi yoq dep chüshense xatalashqan bolidu. Chünki xelqning qelbidiki naraziliq herqachan kötürülüp chiqidu. Hazir tibetlerde "qosh tilliq ma'arip" qa bolghan naraziliq bu xil ma'arip yolgha qoyulmay turup bashlandi. Emma, Uyghurlarda bu alliburun bashlinip boldi. Shunga Uyghurlardiki naraziliq keypiyati hazir pütün millet boyiche omumiy keypiyatqa alliqachan aylinip boldi.Shunga eger mushu siyasetni yürgüzüwatqanlar xelqning rayigha baqmisa, haman chong weqe chiqidu. Shexsen menmu béyjingda yashawatqinim bilen balilirimning Uyghur tilini untup qélishigha yol qoymaymen. Öyde Uyghur tilini ching tutimen."

U, "sizningche tibetlerning bu naraziliq namayishidin kéyin hökümet da'iriliri tibetlerge qaratqan qosh tilliq ma'arip siyasitini yolgha qoyushni astilitishi mumkinmu?" dégen so'algha jawab bérip mundaq dédi: "chingxey oqughuchilirining namayishidin kéyin, chingxey hökümiti tibet oqughuchilirining "qosh tilliq ma'arip"siyasitini xata chüshinip qalghanliqini otturigha qoyup, rayonda ma'arip islahati élip bérishtin ilgiri aldi bilen xelq rayigha étibar béridighanliqini, ata ‏ - anilarning, oqughuchilarning pikrini alidighanliqini bildürdi. Méningche bu bir aktip inkas, yaxshi ehwal hem mushundaq bolushi kérek."

Ilham toxti ependi arqidinla shinjang Uyghur aptonom rayonida yürgüzüliwatqan "qosh tilliq ma'arip " siyasitining xelqning rayigha xilap halda xata élip bériliwatqanliqini, chingxey hökümiti bilen sélishturup Uyghur aptonom rayon da'irilirini tenqidlidi.

"Bir milletning tilini xelqning pikrini almay, u milletning ma'aripini, tilini orunlashturush, héchkim qobul qilmaydighan bir ish. Shu milletning ma'aripida islahat élip barghanda shu milletning pikrini élish kérek. Shundaq, xitay tilini öginish nahayiti muhim, emma bu tilni öginish qandaqtur Uyghur aptonom rayonidiki hökümet da'iriliri tekitlewatqandek héchqachan bizning ana tilimizdin muhim emes. Xitay tilini öginish kérek, emma aldi bilen ana tilni, öz medeniyitimizni yaxshi bilish kérek. Hökümet da'iriliri choqum atalmish qosh til ma'aripi bilen milliy ma'arip otturisidiki bu munasiwetni toghra bir terep qilishi kérek! eger bu siyaset shinjangda toghra ijra qilinmisa, shinjangda choqum chong ish chiqidu! bundaq dawamlishiwerse bolmaydu. Aldi bilen bir medeniyetni, bir tilni hörmetlesh kérek. Chünki bu junggoning qanunida belgilen'gen."

"Uyghur aptonom rayon da'iriliri mesilining éghirliqini bilidu, emma tüzitishke tirishmidi"

Ilham toxti ependi muxbirning " sizningche chingxey hökümitining xelqqe bergen jawabidin kéyin, Uyghur aptonom rayon da'iriliri buningdin ilham élishi mumkinmu? sizningche, ular hazir yürgüzüwatqan qosh tilliq ma'arip siyasitide ötküzgen xataliqini tüzitermu ? " dégen so'aligha jawab bérip, Uyghur aptonom rayon da'irilirining mesilining éghir ikenlikini bilidighanliqini, emma bu xataliqini tüzitishke tirishmighanliqini ilgiri sürdi.

"Méningche, hazir shinjang Uyghur aptonom da'iriliri rayonda mesilining éghir ikenlikini bilidu. Chünki hazir Uyghur aptonom rayonidiki weziyet nazuk halette turuwatidu. Ular qosh tilliq ma'arip siyasitidiki mesililerni oylinishi mumkin. Bu peqetla chingxeydiki mesilila bolup qalmastin, belki Uyghur aptonom rayon hökümitige bérilgen bir signal. Milletning til mesilisi bilen oynashsa, buningdin mesile chiqidighini éniq. Eger mesile chiqsa hökümet rayonda qoghdimaqchi bolghan muqimliq weziyitigila tesir yétip qalmastin, belki shu emeldarlarning olturghan orunduqighimu tesir yétidu. Shunga ular shexsiyiti nuqtisidin bolsimu, bu mesilini oylishidu. Emma, men dewatqan muhim nuqta til tibetlerning hoquqi, til Uyghurlarning hoquqi, bu qanuni prinsip. Bir milletni hörmetlesh kérek, bir tilni hörmetlesh kérek. Shunga shinjang Uyghur aptonom rayon da'iriliri aldi bilen qanunni hörmetlesh kérek. Bu muresse qilidighan mesile emes."

"Biz Uyghur tilini qoghdash yolida herqandaq bedel töleshke teyyar"

Ilham toxti ependi yene hazir Uyghur aptonom rayon da'iriliri yürgüzüwatqan basturush siyasitini eyiblesh bilen bille, özining Uyghur tilini qoghdash yolidiki iradisini ipadilep mundaq dédi: "til heqqide sözlesh dölet qanunigha xilap emes. Eger mushu nuqtidin ademni solap qoysa, bu nuqtidin ademni xatalashti dése, bu xataliqni üstimizge alsaqmu meyli. Chünki bizning qiliwatqanlirimiz xata emes. Chünki hazir dölet qanunini tüzgenler özi xata qiliwatidu. Ana tilni qoghdighuchilarni jazalash heqqide perman chüshürüwatqanlar, shu xil siyasetni tüzgenler özi xatalashti. Eger yerlik orunlar yerlik siyasetni dölet qanunidin yuqiri orun'gha qoyup, xelqning qanuni hoquqini depsende qilsa, bu xil ehwal xelqning naraziliqini kücheytip, axirqi hésabta zor kölemlik naraziliq herikitini keltürüp chiqiridu."

Söhbitimiz dawamida ilham toxti ependi yene, nöwette özi bashchiliqidiki bir guruppa ezalirining Uyghur aptonom rayonida mejburiy yürgüzüliwatqan "qosh tilliq ma'arip" siyasitining ijra qilinish ehwali heqqide tekshürüsh élip bériwatqanliqini eskertti, shundaqla tekshürüsh netijisi hem bu birnechche yildin buyan bu siyasetning Uyghurlargha élip kelgen emeliy ziyanliri heqqide toxtaldi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki söhbitimizning tepsilatini anglaysiler. Etiki programmimizda söhbitimizning dawamini tonushturimiz.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet