Ilham toxti xitay döletlik ichki amanliq xadimlirining tehditige uchridi

Uyghur biz tor békitining bügünki xewiridin melum bolushiche, ilham toxti ependi özining yéqinqi pa'aliyetliri seweblik, béyjingdiki dölet ichki amanliqini qoghdash xadimlirining tehditige uchrighan.
Muxbirimiz méhriban
2010-11-09
Share
Ilham-tohti-liksiye-sozlimekte-305.jpg Süret, washington pochtisi géziti bügün, 4 - yanwar, élan qilghan proféssor ilham toxti "ghezeplengen bir az sanliq, awaz chiqiridighan jay tapti" dégen maqalining tordiki körünüshi.
www.washingtonpost.com Din élindi.

Radi'omiz igiligen bashqa uchurlardinmu ilham toxti ependining yéqinqi birnechche aydin buyan üzlüksiz halda dölet ichki amanliqini qoghdash xadimlirining tehditige uchrap kéliwatqanliqi melum bolmaqta.

Igiligen uchurlirimizdin melum bolushiche, ilham toxti ependi yéqinqi birnechche aydin buyan, özining birqatar pa'aliyetliri seweblik béyjingdiki dölet ichki amanliqini qoghdash xadimliri teripidin "bille chay ichip söhbetlishish" namida, tekshürüsh hem agahlandurushqa uchrap kelmekte iken.

Bu heqte Uyghurbiz tori bir uchur tarqatqan. Bu yil 19 - öktebir küni partlighan tibet oqughuchilirining, tibet rayonida qosh tilliq ma'arip nami astida tibet ma'aripini xitaylashturush qararigha qarshi naraziliq namayishidin kéyin, ilham toxti ependi qatarliq béyjingdiki kishilik hoquq aktiplirigha qaritilghan nazaret yenimu kücheytilgen.

Hökümet da'iriliri tibet oqughuchiliri élip barghan "ana tilni qoghdash herikiti"ning Uyghur oqughuchiliri arisidimu kéngiyishining aldini élish üchün, xitay ölkiliridiki Uyghur oqughuchilirigha idiyiwi xizmet ishlesh, ularning herikitini tosush qatarliq taktikilarni qollan'ghandin bashqa, yash Uyghur oqughuchiliri hem ziyaliyliri arisida yuqiri inawet hem tesirge ige ilham toxti qatarliq Uyghur ziyaliylirigha bolghan nazaret we bésimni yenimu kücheytken.
 
Uyghur biz toridiki xewerdin melum bolushiche, béyjingdiki dölet ichki amanliqini qoghdash xadimliri ilham toxti ependini agahlandurup, tibet hem Uyghur aptonom rayonida élip bériliwatqan qosh tilliq ma'arip siyasiti hem uning ijra qilinish emeliyiti heqqide emdi pikir bayan qilmasliqqa ündigen. Ular ilham toxti ependini agahlandurup, "eger emdi diqqet qilmisang, séning mesileng yenimu éghirlishidu," dégen.

Ilham toxti ependi ötken hepte radi'omiz ziyaritini qobul qilip, özining tibet oqughuchilirining ana til ma'aripini qoghdash telipini qollaydighanliqini, Uyghurlarningmu oxshash mesilige alliqachan duch kelgenlikini bildürüp, Uyghur aptonom rayonida ijra qiliniwatqan "qosh tilliq ma'arip" siyasitining, Uyghurlarning rayi boyiche élip bérilmighanliqini tenqidligen idi.

Ilham toxti ependining Uyghur biz tor békitining muxbirigha bildürüshiche, dölet ichki amanliqini qoghdash xadimliri uni agahlandurup, özlirining uning ehwalini éniq bilidighanliqini bildürgen. Ular sözide, uning kimler bilen paranglashqini, kimler bilen körüshkini, némilerni dégenlikini yaxshi bilidighanliqini éytqan. Ular, yene ilham toxti ependining ötken hepte shwétsiye, norwégiye, daniye hem amérika qatarliq döletlerning elchixana xadimliri bilen paranglashqanliqi heqqide toxtilip, "biz séning a'ilengni élip sirtqa qéchishqa teyyarliq körüwatqiningdin gumanliniwatimiz, chünki biz bu heqtiki uchurlarghimu ige bolduq," dégen.

Dölet ichki amanliqini qoghdash xadimliri yene özlirining ilham toxtining nobél tinchliq mukapat sahibi liyu shawboni qoyup bérish heqqidiki imza toplash herikitige qatnashqanliqini bilidighanliqini éytqan.

Dölet ichki amanliqini qoghdash xadimliri ilham toxti ependini agahlandurup, uningdin "sen néme üchün tibetlerni qollaysen? néme üchün bu heqte chet'el xewer agéntliqlirida öz pikringni bayan qilisen? meqsiting néme ?" dégendek so'allarni sorighan.

Ilham toxti ependi Uyghurbiz tor békitining muxbirigha özining soraq jeryanidiki pozitsiyisini bayan qilip, "men ulargha eger bizning dölet qanunida alliqachan belgilinip bolghan qanuniy hoquqlirimiz dexlige uchraydiken, özümning her waqit buninggha qarshi ikenlikimni bildürdüm. Uyghurlarning menpe'etige paydisiz nerse bolidiken, özümning her waqit buninggha qarshi ikenlikimni bildürdüm. Men yene özümning her waqit Uyghur hem xenzularning barawerliki üchün paydiliq bolghan ishlarni qollaydighanliqimni shundaqla Uyghurlar bilen xenzular arisidiki munasiwetni yumshitishqa paydiliq bolghan herqandaq ishni qollaydighanliqini bildürdüm," dégen.

Ilham toxti ependining bayan qilishiche, dölet ichki amanliqini qoghdash xadimliri ilham toxti ependini agahlandurup, "séning bu yaxshi könglüng séning yéqinliringgha azab hem bextsizlik élip kéliwatidu. Mesilen ularning turmushi hem xizmiti séning sewebingdin tesirge uchridi," dégen. Ular méngish aldida ilham toxti ependini tekrar agahlandurup, "biz yene kélimiz. Biz üchün bu ishik téxi quluplanmidi," dep popoza qilghan.

Ilham toxti ependi öz oqughuchilirigha dégen sözide dölet ichki amanliqini qoghdash xadimlirining özini "chay ichishke teklip qilishi" heqqide toxtilip, "men dölet ichki amanliqini qoghdash xadimliri bilen bu birnechche yil jeryanidiki tekrar uchrishishimdin shuni hés qildimki, ular méni qoyuwetmey méning herikitimni üzlüksiz közitip kéliwatidu. Ularning ichidimu bizge oxshash normal ademler bar elwette. Emma dölet ichki amanliqini qoghdash xadimliri yenila méni 'chay ichish'ke teklip qildi, ularche qanunluq hésablan'ghan bu heriketning qanuniy asasi qanchiliktur? méning yene shundaq sorighum kéliduki, 'chay ichish'ke teklip qilin'ghan ademning yene qanchilik qanuniy hoquqi qaldi?"

Ilham toxti ependi söhbet axirida Uyghur biz torining muxbirigha öz iradisini ipadilep mundaq dégen: "étiqadi bar, ghururi bar Uyghur bu xil 'tehdit'lerdin qorqup qalmasliqi kérek, bolupmu köp hallarda mana mushundaq psixik hujumlargha uchrighan chaghda. Méningche pütün dölet boyiche her küni mingdin artuq adem dölet ichki amanliqini qoghdash xadimlirining aware qilishigha uchrawatsa kérek. Adette buningdin chong ishlar chiqmasliqi mumkin, chünki ular sizni agahlandurush bilen bille sizning aghzingdin özliri éhtiyajliq bolghan, özliri qiziqidighan axbaratlarni igileshke urunidu. Emma Uyghur bolush süpitingiz bilen, siz yenila dölet ichki amanliqini qoghdash xadimlirining sizge dégen geplirini köpchilikke bildürüshingiz kérek. Méning élxet adrésim torda yéziqliq, yaki Uyghur biz tor békitining xelq'araliq tor békiti arqiliq désingizmu bolidu. Eger siz bir mesilige uchrisingiz, u halda dunya sizning ehwalingizdin xewerdar bolidu. U halda sizni qollashqa hem sizni qutquzushqa purset bolidu."

Biz igiligen uchurlardin melum bolushiche, bultur"5 - iyul ürümchi weqesi"din kéyin, dölet ichki amanliqini qoghdash xadimliri ilham toxti ependige qaritilghan nazaretni üzlüksiz kücheytken bolup, bulturdin buyan ularning ilham toxti ependini "chay ichish"ke teklip qilishi adettiki ishqa aylinip qalghan. Ular ilham toxti ependining pa'aliyetlirini üzlüksiz cheklep kéliwatqan bolup, bu yil ilham toxti ependining türkiyidiki ilmi muhakime yighinigha bérishila cheklinip qalmastin hetta öktebir éyida uning öz yurti atushqa bérip, uruq - tughqanlirini yoqlishighimu ruxset qilinmighan idi.

Közetküchilerning qarishiche, nöwette ilham toxti ependi xelq'ara metbu'atlarda eng köp ziyaret qiliniwatqan tonulghan Uyghur ziyaliyisi bolush süpiti bilen, uning ish - pa'aliyetliri hem dölet ichide qandaq mu'amilige uchrawatqanliqi xelq'ara jem'iyetning diqqet nuqtisigha aylan'ghan bolup, xitay dölet ichki amanliqini qoghdash xadimlirini bi'aram qiliwatqinimu ene shu iken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet