Xitayda intérnét sahesidiki Uyghurlargha bolghan kemsitish her xil yosunda dawamlashmaqta

Xitaydiki tor betlerde latin yéziqida Uyghurche söz kirgüzüsh pütünley cheklen'genliki xitay intérnét sahesining Uyghurlargha qaratqan yene bir kemsitish herikitidin dérek béridu.
Muxbirimiz gülchéhre
2011-06-23
Share
Uyghur-Internet-305 Uyghur élidiki intérnétqa chiqish botkiliri. 2008-Yili 1-aprél.
AFP

Uyghurlarning istansimizgha ewetken uchurliri shundaqla inkasliridin melumki, Uyghurlarning intérnét qatarliq uchur wasitiliridin paydilinishi, xitay hökümitining qatmu qat tosalghulirigha duch kelmekte. Bolupmu 2009-yili ürümchide yüz bergen 5-iyul weqesidin kéyin, xitay hökümitining Uyghurlarning intérnét we bashqa uchur alaqilerdin paydilinishi téximu qattiq yosunda cheklendi. Weqedin kéyin Uyghur élide intérnét tor alaqisining 11 ayche taqiwétilishi, barliq intérnét qollan'ghuchilirining tizimlinip tekshürülüshi, yüzligen Uyghur tor béketlirining dölet bixeterlikige tehdit bolidighan uchur tarqatti dégen'ge oxshash qalpaqlar bilen taqilip, tor bet sahabilirining qanunsiz halda qolgha élinishi hetta jazagha uchrishi qatarliqlar buning ispati.

Emma del bu peytte xitay tor betliride bolsa xitaylar teripidin erkin halda Uyghurlarni haqaretleydighan,hetta Uyghurlargha qarita küchlük milliy öchmenlik ipadilen'gen “Uyghurlarni qirip tügiteyli, bularning hemmisini shawgu'endikidek urup öltürüsh kérek, Uyghurlarning hemmisi térrorist....” dégendek söz jümle hetta maqalilermu qoyuldi. Xitay tor betliride küchlük milliy kemsitish xaraktéridiki bu xil halet hélihem mewjut. Uyghur közetküchilirining éytishiche xitaydiki shyawgu'en weqesidek qanliq weqelerning kélip chiqishigha qutratquluq qilghan, Uyghurlargha qarita kemsitish, milliy öchmenlik tarqatqan bu tor betler hökümet teripidin héchqandaq tosalghu yaki soraqqa uchrimaydu emma Uyghurlarning tor betliri hem tor qollan'ghuchilirigha bolghan nazaret, cheklesh hessilep kücheytildi.

“Uyghur biz” tor bétining sewebsizla 10 qétimlap taqilishining özila xitay hökümitining tor sahesidimu xitay bilen bashqa milletlerge bolupmu Uyghurlargha barawer siyaset yürgüzmeywatqanliqini körsitip béridiken.

Nöwette xitay hökümitining Uyghurlarni intérnét sahesidin paydilinishigha bolghan cheklime, hetta xitay ichide échilghan torlardin paydilinishqiche kéngeygen bolup, yéqinda istansimizgha inkas qilghan bir Uyghur yash xitay intérnét saheside Uyghurlargha qarita kemsitish dawamlishiwatqanliqini inkas qildi.

Dunya Uyghur qurultiyining yawropa parlaméntigha ewetken alaqichisi memet toxti ependi, xitayda dawam qiliwatqan bu xil intérnét saheside Uyghurlarning kemsitilish mesilisining, xitayning irqchiliq siyasitining bir ipadisi ikenliki, gerche xitay heq-telep qanunlirida bu xil milliy kemsitishke uchrighanlarning heq-hoquqlirini qoghdash dölet qanuni süpitide öz ipadisini tapmighan bolsimu, mushuninggha oxshash kemsitishke uchrighan Uyghurlarning xitayning asasiy qanunini we qol qoyghan xelq'araliq ehdinamilerge asaslinip turupmu öz hoquqlirini qoghdashning yolini izdishi kérekliki eskertti.

Memet toxti ependi tilgha alghandek, gerche xitayning hazirghiche élan qilin'ghan jinayi ishlar qanuni we bashqa munasiwetlik qanun belgilimilerde heqiqeten milliy kemsitishke da'ir uqumlar biwasite körsitilmigen, noqul halda dölet qanuniy süpitidimu öz ipadisini tapmighan bolsimu emma xitayning asasiy qanunida “Her qaysi milletler hoquqta bab barawer” dep belgilen'gen. Shundaqla xitay qol qoyghan xelq'ara kishilik hoquq ehdinamiside milliy kemsitishke qarshi maddilar asas salmaqni igileydu. Mesilen xitayning 1998 yili 3-ayda imzalighan “Grazhdanliq hoquqi we siyasiy hoquq ehdinamisi” ning 26-maddisida “Her qaysi dölet grazhdanliri qanun aldida bab barawer hemde qanun teripidin qoghdilish we kemsitilmeslik hoquqigha ige” dep belgilen'gen.

Nöwette meyli Uyghurlar bolsun we yaki xitayda oxshashla kemsitilishke uchrap heq hoquqliri depsende qiliniwatqan bashqa millet puqraliri bolsun, xitay hökümitini milliy kemsitishke qarshi alaqidar qanun tüzüp chiqishini jiddiy muraji'et qilmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet