Xitayning intérnét qamali dunyani bi'aram qilmaqta

Uyghur diyaridin biwaste alghan melumatlirimizgha asaslan'ghanda, xitayning Uyghurlargha qarita yolgha qoyiwatqan intérnét qamali yuqiri chekke yetken. Uyghur wetinidiki torxanilar da'im dégüdek saqchilarning charlash meydanigha aylinip qalghan.
Muxbirimiz ekrem
2009-03-31
Share
Xitaydiki-torxanilar-305 Xitaynidiki melum intérnét mulazimet torxanisidin bir körünüsh.
AFP Photo

Torxanilarda saqchilarning kimlik tekshürüshini yuwashliq bilen qobul qilish, sorighan so'allirigha mulayim we etrapliq jawab bérish Uyghurlar üchün mutleq bash tartip bolmaydighan mejburiyetke aylan'ghan. Sella naraziliq bildürgüchiler tutup kétilidighan weziyet shekillen'gen .

Küchiyiwatqan tehditler

Ismini ashkarilashni xalimighan bir kishining wetendin yollighan melumatida körsitilishiche, "Uyghurbiz" tor béti taqalghan bolsimu, ürümchide bu tor bétini ziyaret qilghuchilar we tor bétige pikir qatnashturghuchilar sürüshtürülgen.

Bezi idare - organlardiki erkin asiya radi'osi xewirini intérnét arqiliq oghurluqche anglighanlar ishchi - xizmetchiler ichide qattiq tenqitlinip, deslepki qedemde agahlandurush jazaliri bérilgen. Tekrarlansa, qanun organlirigha yollap bérilidighanliq toghrisida tehditler sélin'ghan.

Démokratiyidin chöchüsh

Gérmaniye dolqunliri radi'osining 30 - marttiki "alwasti tori yüzligen döletlerning kompiyutérlirigha qol sozdi, makani: xitay" namliq xewirige asaslan'ghanda, xitay hökümitining yalghuz intérnét qollan'ghuchi Uyghurlarni küchlük réjim astigha élipla qalmay, pütkül xitayda bu xildiki qamalni kücheytiwatqanliqi melum.

Yotube tor bétining taqilishi, Uyghurbiz tor bétining taqilishi we sella démokratik éqimgha a'it pikirler yer alghan yüzligen xitay tor betlirining taqilishi, xitayning démokratik éqimdin yenila qattiq chöchiwatqanliqini ispatlaydiken.

"Alwasti tori" ning hujumi

Xewerde körsitilishiche, "alwasti tori" ning makani xitay bolup, bu tor dunyadiki 103 döletning 1295 dane kompiyutérigha "éliktironluq oghri" ni orunlashturup bolghan. Bu oghurluqni toronto uniwérsitétining bir tetqiqatchisi bayqighan.

Eslide, tibet sergerdan hökümétining darimsaladiki merkizide xizmet qiliwatqan dalay lamaning bir xizmetchisi, ötken yilila toronto uniwérsitidiki ikki neper kespiy xadimdin özlirining kompiyutérining normal emeslikini, xitay terepning tibetliklerge a'it mexpiyetlikni oghurlawatqan bolishi mümkinlikini bildürüp, kompiyutérini tekshürüp béqish teliwini qoyghan.

Torontodiki tetqiqatchilar bu wezipini orunlawatqan waqtida, tosattin "éliktironluq oghri"ni bayqap qalghan we uning xitaydin kelgenlikini jezimleshtürgen.

Hujum nishanining biri: tibetlikler

Xewerde ashkarilinishiche, xitay terepning bu "éléktronluq oghri" liri, yalghuz xitaygha qarshi küchlerning kompiyutérlirigha yoshurunup melumat igilesh bilenla qalmay, bezi döletlerning iqtisadi torlirighimu uwa séliwalghan.

Diqqetni tartqini, dalay lamagha munasiwetlik bezi muhim mexpiyetlikler mushu "oghri yumshaq détal" arqiliq ashkarilinip qalghan. Xitayning niyuyork konsulxanisining sözchisi bolsa, bu xil "éléktronluq oghri"ning qilmishliri bilen xitay terepning alaqisi yoqliqini otturigha qoyghan.

Dunyaning diqqiti "alwasti tori" da

Aldinqi yilliri gérmaniye hökümiti xitay terepni tiroya éti namliq éléktronluq oghri détal bilen gérmaniye ministirlar mehkimisining kompiyutérlirigha hujum qilghanliqi üchün eyibligen idi.

Bu mezgilde en'giliye we amérika hökümetlirimu xitayning éléktronluq oghrilirining hökümet kompyutérlirigha chéqilghanliqini ashkarilap, xitayni agahlandurghan. Bu qétim, xitayning 103 döletning 1295 kompiyutérigha chéqilghanliqi dunya jama'itining yene bir qétim jiddiy diqqitini tartmaqta.

Uyghurlarmu hujum nishani

Cheteldiki Uyghurlarning inkaslirigha asaslan'ghanda, xitaygha qarshi siyasiy pa'aliyetler bilen shughulliniwatqan Uyghurlarning kompiyutérliri da'im xitay terepning wirus hujumigha uchrap kéliwatqan bolup, ularning kompiyutérlirigha éléktronluq oghri détalning orunlashturulghan yaki orunlashturulmighanliqi hazirche melum emes.

En'giliyidiki bezi tetqiqatchilarning bildürishiche, xitay terep bu xil éliktironluq oghrini peqet elxet arqiliqla yerleshtürelishi mumkin iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet