Ирандики өктичиләр намайиши қаттиқ бастурулди

Йәкшәнбә иранниң әң чоң диний байрими күни мәйданға кәлгән тоқунушта әң аз дегәндә 8 кишиниң өлгәнлики хәвәр қилинмақта. Буларниң ичидә иранниң өктичи лидери мир һүсәйин мусәвиниң җийәниму бар.
Мухбиримиз ирадә
2009.12.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Iran-oktichiliri-saqchilari-bilen-toqunushti-305.jpg Сүрәт, 27 - декабир күнидики иран өктичи күчләр билән һөкүмәт арисидики тоқунуштин бир көрүнүш болуп, қолида таш көтәргән бир иранлиқ йаш һөкүмәт сақчилири билән тиркәшмәктә.
AFP Photo

Мәлум болушичә, иран һөкүмәт даирилири йәнә нурғунлиған өктичиләрни қолға алған болуп, ғәрб дөләтлири әхмәди неҗад һөкүмитини намайишчиларни бастуруш билән әйиблимәктә. Төвәндә бу һәқтә мухбиримиз ирадә мәлумат бериду.

Иранда атағлиқ өктичи диний лидер айәтулла һүсәйин әли мунтазарениң вапати билән башланған җиддий вәзийәт тоқунушқа айланди. Йәкшәнбә күни шиәләрниң муһим байрам күнидә мәйданға кәлгән тоқунушта һазирғичә әң аз 8 кишиниң өлгәнлики мәлум болмақта. Өлгәнләр арисида 6 - айдики президент сайлимида әһмәди неҗадниң риқабәтчиси болған өктичи лидер мир һүсәйин мусәвиниң җийәни сәйид әли мусәвиму бар. Аилә тавабатлириниң б б с мухбирлириға билдүрүшичә, униң җәсити техи аилисигә қайтурулмиған болуп, йәрликкә қоюшиғиму һазирчә рухсәт берилмигән.

Хәвәрләрдә билдүрүлүшичә, у күни намайишчилар әһмәди неҗад вә дини ледир айитуллаһ али һамәйнийгә қарши шуарлар товлиған. Сақчиларниң намайишчи аммиға қаритип оқ чиқириши билән икки тәрәп арисида тоқунуш башланған. Тоқунушта аптомобиллар вә биналар от қоюп көйдүрүлгән, йол бойидики биналарниң деризилири чеқиветилгән. Қаттиқ ғәзәпләнгән өктичиләр шиә мусулманлириниң улуғ күнидә һөкүмәтниң хәлқни оққа тутушиниң тарихта көрүлүп бақмиған вәқә икәнликини ейтип, әхмәди неҗад һакимийитини шиддәт билән әйиблимәктә.

Б б с'ниң бәргән хәвиридин мәлум болушичә, йәкшәнбә күни әһмәди неҗад һакимийитигә қарши елип берилған намайиш 6 - айдики сайламдин кейин елип берилған намайишларниң әң чоңи һесаблинидикән. Сақчи даирилири намайиштин кейин 300 әтрапида намайишчини вә бир қисим муһим өктичиләрниму қолға алған. Буларниң ичидә өктичи лидер мусәвиниң баш ярдәмчилириниң барлиқи мәлум.

Иранда бу йил 6 - айда елип берилған президент сайлимида әһмәди неҗат  қайта сайлинип чиққандин кейин хәлқ сайлам нәтиҗисидин рази болмай, әһмәди неҗатниң сахтипәзлик қилғанлиқини илгири сүргән вә сайламниң қайта өткүзүлүши үчүн кәң көләмлик намайишларни елип барған. Намайишларда һөкүмәт вә намайишчи амма арисида қаттиқ тоқунушлар мәйданға келип, нурғун киши һаятидин айрилған иди.

Әмма әһмәди неҗат сайламни қайта өткүзүш чақириқиға йеқин кәлмәй, буниң орниға намайишчиларни қаттиқ бастурған вә вәқәләрдә ғәрбниң қоли барлиқини илгири сүрүп, ғәрбни иранни қалаймиқан қилишқа урунуш билән әйиблигән. Әмма мутәхәссисләр болса әһмәди неҗатниң ғәрбни әйиблишиниң пүтүнләй асассиз икәнликини, ғәрбниң иранда хәлқни қозғатқудәк тәсириниң йоқлуқини, буниң пүтүнләй иран хәлқиниң өз ирадиси болуватқан һәрикәт икәнликини ейтқан иди.

6 - Айда елип берилған намайишлар қаттиқ бастурулғандин кейин, гәрчә вәзийәт бир аз тинҗиған болсиму, әмма бир һәптә бурун иранниң даңлиқ өктичи дини лидери айитуллаһ һүсәйин әли мунтазарениң вапат болуши вә униң йәттисиниң шиәләрниң қутлуқ диний күнигә тоғра келиши вәзийәтни қайтидин җиддийләштүрүвәтти. Өктичи диний лидер мунтазари 1922 - йили туғулған болуп, у әйни вақитта ирандики шаһ түзүмигә қарши чиққанлиқи үчүн һәпсигә елинған. Кейин 1997 - йили иранниң дини лидери һамәйнийни инсан һәқлири мәсилисидә қаттиқ әйиблигәнлики үчүн 7 йил өйгә һәписигә елинип, униң башчилиқидики мәдрисә тақиветилгән, ишханилириму һуҗумға учриған. Әмма мунтазари буниң билән тохтап қалмастин 2009 ‏-йили 6 ‏- айда елип берилған сайламдин кейин әхмәди неҗадқа қарши сөзләрниму қилип өктичи һәрикәтни қоллиған.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, мәлум болушичә, өктичи дини лидер мунтазариниң дәпнә мурасимиға 10 миң әтрапида киши қатнашқан болуп, һөкүмәт даирилири пүткүл шәһәрдә қаттиқ тәдбирләрни алған вә һәтта униң өйиниң әтрапини қоршап, кишиләрниң җиназә намизиға қатнишишиғиму тосқунлуқ қилған. Чәтәллик мухбирлар киргүзүлмигән, ентернет алақилири үзүветилгән.

Иранда мәйданға кәлгән бу йеңи вәқәләр хәлқара җамаәтниң диққитини тартиватқан болуп, америка, германийә, франсийә қатарлиқ ғәрб дөләтлири бирдәк иранни әйибләп баянат елан қилди.

Б б с ниң хәвиридин қариғанда, америка ақ сарийи вәқә һәққидики баянатида мундақ дегән : "өзлириниң универсал һәқ - һоқуқини тәләп қилған иран хәлқиниң бастурулуши қобул қилғили болмайдиған бир һәрикәт."

Франсийә ташқи ишлар министирлиқиму вәқә һәққидә баянат берип, техиму көп әркинлик вә демократийә тәләп қилған хәлқни бастурушниң тоғра әмәсликини билдүргән.

Мутәхәссисләр болса 6 - айдики сайлам билән башланған бу вәқәләрниң пәқәтла сайламда сахтипәзлик қилинған - қилинмиғанлиқ вәқәси болупла қалмастин, бәлки түзүмниң әбәдийлики вә келәчики тоғрисидики талаш - тартишларға қарап маңғанлиқини илгири сүрмәктә.

Түркийә хәлқара истратегийә мутәхәссиси синан оган әпәнди истансимизниң бу һәқтики зияритини қобул қилғинида, бу намайишларниң нәтиҗисиниң немә болидиғанлиқини ениқ дейшниң қейинлиқини, әмма буниңдин кейин әһмәди неҗат һөкүмитиниң өктичиләрни техиму қаттиқ бастуруш йолини таллайдиғанлиқини ейтқан иди.

Дәрвәқә, әһмәди неҗат бундин кейин намайиш қилғанларни "дөләт түзүмини гумран қилишни мәқсәт қилиш" җинайити билән бир тәрәп қилидиғанлиқини елан қилди вә бу қетимлиқ намайишниму қаттиқ қоллуқ билән бастурди.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, бу қетимлиқ тоқунушта нурғунлиған иқтисадий чиқим мәйданға кәлгән. Һөкүмәт тәрәп болса өзлириниң намайишчиларға оқ чиқарғанлиқини инкар қилип, бир учум гуманлиқ кишиләрниң қалаймиқанчилиқ чиқирип өлүмгә сәвәб болғанлиқини илгири сүрмәктә.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Пикир

Anonymous
Dec 28, 2009 08:29 PM

Әмәлйәттә булар һазирқи һөкимәттин өтә диктатор һакимйәтниң қоллиғучилири .Буларни ғәрипниң тинч өзгәртиш сийасити пәрдә ﯪрқисида башқурватиду . Сахта демократчилар ,.ﯪЛдамчи мутәхәсисләр йәнә иза татмай енсан һәқлиридин гәп қилиду техи .

Толуқ бәт