Iranda néme boluwatidu ?

Iranda 2009 - yili 6 - ayning 12 - küni jumhur re'isilik saylimi élip bérilghan bolup, gerche saylamdin burunqi ray sinashlarda ehmedi nijatning eng küchlük reqibliridin biri bolghan mir hüseyin musewining saylamda utuwélish éhtimali yuqiri körülgen bolsimu, emma saylam netijiside ehmedi néjatning mutleq üstünlükni igilishi saylamda saxtipezlik qilin'ghanliq gumanlirini qozghighan idi.
Muxbirimiz irade
2009-06-23
Share
Iranda-saylam-toqunushi-305 Irandiki saylamgha naraziliq bildürüsh namayishidin kélip chiqqan qanliq toqunushtin bir körünüsh.
AFP Photo

Chünki mir hüseyin musewining irandiki sheher nopusining, yashlarning shundaqla ayallarning qollishigha érishkenliki hemmige melum. Iranda yashlarning nopusining iran nopusining 60 pirsentini teshkil qilidighanliqi shundaqla ayallarning nopusining erlerge nisbeten köplüki noqtisidin qarighanda , saylamda ehmedi nijatning musewidin ikki qat yuqiri awaz élishi kishilerde saylamda saxtipezlik qildi dégen gumanni peydaq qilghan idi.

Buning bilen saylam netijisige naraziliq bildürüsh we saylam béletlirining qayta sanilishi telipi bilen bashlan'ghan namayishlar ewj élip shenbe küni namayishchilar bilen saqchi arisida qanliq toqunush yüz berdi. Yüz bergen toqunushlarda hazirghiche 17 kishi öldi. Toqunushning ewj élishi bilen weqeni xewer qiliwatqan chet'el axbarat organlirining muxbirliri düshmen küchler qatarida qoghlandi qilindi, bezilirining aqiwitidin téxi xewer yoq. Buning bilen birlikte éntirnét ishlitish we qol téléfon liniyilirimu kontrol astigha élindi.

Bu jeryanda yene, nurghunlighan namayishchilar qolgha élindi, buning bilen birlikte bundin burunqi jumhur re'isi muhamet xatemining oqughuchilar arisida intayin hörmetke sazawer bolghan meslihetchisi sa'id hajariyan we sabiq dölet bashliqi mu'awini muhammet ali abtaxi we bezi öktichilerning lidérlirimu qolgha élindi. Jüme küni bolsa iranning diniy lidiri ayetullah ali haméynyning jüme namizida namayishlarni toxtitish toghrisida qilghan chaqiriqigha qarshi namayishning dawam qiliwatqanliqi saylamning yene bir diqqet tatqan nuqtiliridin biri bop qaldi.

Bügün öktichi lidér mir hüseyin musewi saylamgha qarshi namayishlarning dawam qilish chaqiriqini qildi, emma namayishchilardin shiddet qollanmasliqni telep qildi. B b s ning xewirige qarighanda, paytext téhrandiki namayishchi amma bügün ögzilerge chiqip hökümetke qarshi namayishni dawam qilghan. Ehmedi nijad bolsa weqelerni gherbning peyda qilghanliqini éytip, gherbni yaman gherez bilen iranni qalaymiqan qilish we bölüshke urunush bilen eyiblimekte. Emma mutexessisler bolsa, buning gherb bilen alaqisining yoqluqini , buning tamamen iranning öz ichidin peyda bolghan weqe ikenlikini démekte.

Biz irandiki namayish heqqide téximu etrapliq melumatlargha ige bolush üchün türkiye xelq'ara munasiwetler we isitratégiyilik tetqiqatlar merkizi bashliqi sinan ogan ependi bilen söhbet élip barduq.

-- Hörmetlik sinan ependi, sizche bu irandiki weqelerning sewebi néme we bu qaysi yönilishke kétiwatidu?

-- Bu weqeler hazir tüzüm bilen bolghan küreshke qarap tereqqi qiliwatidu. Bashlan'ghuchta bu peqet jumhur re'islik riqabiti we tüzüm ichidiki bir küresh idi. Emma jüme namizida iranning dini lidéri ali haméynéyning saylamning ghalibining ehmedi nijat ikenlikini ochuq bir til bilen ipade qilishi we uning namayishlarning toxtishini telep qilishi uning orni we küchini talash - tartish noqtisi qip qoydi. Bügün bu irandiki weqeler peqetla saylamda saxtipezlik qilin'ghan - qilinmighanliqila emes, belki uningmu nérisida tüzümning ebediyliki we kélechiki toghrisidiki talash - tartishlargha qarap mangdi déyishke bolidu. Gerche mir hüseyin musewimu bu séstimining adimi bolsimu, emma bu weqelerning tereqqiyat jeryani musewinimu tüzümge gumaniy nezer bilen qaraydighan bir kishi haligha ekeldi. Yeni shu bir heqiqetki, iranda dölet tüzümi, réjim munazire qilinidighan halgha keldi.

-- Sinan ependi, ehmedi nijat bolsa bu weqelerde gherbning qoli we bir qisim térrorchi guruppilarning qoli bar, dep bu jehette amérika bashchiliqidiki gherb döletlirini eyiblewatidu. Siz buninggha néme deysiz?

‏-- Gerche bu, körünüshke okra'iniyide yüz bergen renglik inqilabtek körünsimu, renglik inqilab heqqide kitab yazghan birsi bolush süpitim bilen közetkinimde , eslide heqiqetning undaq emeslikini köriwalghili bolidu. Iranda gherbning tesirini küchlük déyishke bolmaydu. Iranning ichki qismidiki küchlerni heriketke keltürgidek derijide tesiri yoq gherbning. Bu iranning öz ichide peyda bolghan bir herikettur. Iranni sirttin qalaymiqan qilish undaq asan ish emes, iran peqet öz ichidin qalaymiqan bolidu. Saylamda yolsuzluq qilin'ghanliqning ilgiri sürülüshi bilen tüzümning özide barliqqa kelgen qalaymiqanchiliq bu. Térrorchi guruhlarning qoli bar déyishmu mentiqiliq emes. Chünki eger dölet tüzümini öriwitishni nishan qilghan térror guruppiliri bar dégen teqdirdimu, ular bundaq ichki qalaymiqanchiliq peyda qilmaydu. Chünki bu mewjut tüzümning öktichilerni basturushini heqliq qilip qoyidu. Shunga bumu éhtimaldin yiraq. Iran sewebni özidin izdishi kérek, iran özini özi bu halgha ekeldi.

Iran nurghun étnik terkiplerdin teshkillen'gen bir dölet. Iranda 35 milyon ezeri türki yashaydu. Bulardin bashqimu étnik guruppilar bar. Gerche bu xelqler bügün shi'e musulmanliqi kimliki astida yashawatqan bolsimu, kéyinki yillarda étnik mesililerningmu asta ‏ - asta su yüzige chiqiwatqanliqi melum.

-- Undaqta bu qalaymiqanchiliqlarda irandiki étnik unsurlarningmu tesiri barmu ‏ - sizche?

-- Menche yoq. Irandiki ezeri türklirining qarishiche , tüzüm öz ichide bir mujadile halida. Buning netijisi néme bolsa bolsun, bu irandiki ezeri türkliri üchün héchqandaq bir özgirish élip kelmeydu. Untup qalmasliq kérekki, 1979 - yilidiki humeyni inqilabining eng awan'gartliri irandiki ezeri türkliri idi. Emma inqilab aldi bilen öz balilirini yeydu, dégen bir gep bar. Bu gep shu qétimqi inqilabta ras bolup chiqqan idi. Hümeynining hakimiyiti irandiki ezerilerge héchqandaq bir yéngiliq epkelmigenning üstige , téxi ularning eslide bar bolghan ana tilidiki ma'arip heqqi bilen birlikte nurghun heqlirinimu yoq qilghan idi. Shunga irandiki bu türkiy xelqler shundaqla bashqa étnik guruppilar weqelerge téxi toluq ishtirak qilghini yoq.

-- Sinan oghan ependi, undaqta bu weqelerning axiri néme bolar , sizche?

-- Bu weqelerning aqiwitini texmin qilish tes. Undaq asan ayaqlishidighandekmu körünmeywatidu. Emma menche bu weqeler ikki xil shekilde ayaqlishishi mumkin. Birinchisi, saylamning qayta élip bérilishi , emma bu bek mumkin emes. Chünki saylam qaytilan'ghan halda diniy lidér ayitullah ali haméyniyning itibari pütünley yoq bolghan bolidu. Uning jüme küni ehmedi nijadni ghalip élan qilishi, héchbir itibarining bolmighanliqini körsitip, uning itibari we ornini tewritip qoydi. Shunga bu bek mumkin körünmeywatidu. Ikkinchi xil yol bekrek éhtimalgha yéqin, bu bolsimu qattiq tedbirlerning yolgha qoyulushi. Irandiki tüzümning qoghdighuchiliri bolghan eskermu buni élan qildi. Bundin kéyin namayish qilghanlarni dölet tüzümini örüshni pilan qilish bilen bir terep qilidighanliqini élan qildi. Emma keng xelqqe tarqalghan bu qarshiliqlarni basturush téximu éghir aqiwetlerni keltürüp chiqiridu. Shunga basturushmu ghelibilik bolalmaydu.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet