Istanbuldiki “9 A” téléwiziye qanilida Uyghurlar toghrisida programma tarqitildi

2012-Yili 10-ayning 30-küni merkizi istanbulgha jaylashqan “9 A” téléwiziye qanilida Uyghurlarning hazirqi weziyiti toghrisida mexsus programma tarqitildi.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2012.10.31
turk-TV-xitay-eskerliri-mechit-ustide-305.jpg 9 A Téléwiziye qanilida körsitilgen, xitay eskerlirining meschit üstide jiddiy halette turghan körünüsh. 2012-Yili l30-öktebir, istanbul.
RFA/Arslan

Bu programmigha “9 A” téléwiziye qanilining programma riyasetchiliridin meltem arikan, a'ishe köch, didem ürer, jeylan öz bodak qatarliq xanimlar qatniship, Uyghurlarning hazirqi weziyiti toghrisida pikir-qarashlirini otturigha qoydi we xitayning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan bésim siyasitini eyiblidi.

Bu programma 30 minut dawam qilghan bolup “9 A” téléwiziye qanili arqiliq neq meydandin biwasite tarqitildi.

9 A Téléwiziye qanilida körsitilgen, xitay eskerlirining meschit etrapida jiddiy halette turghan körünüsh. 2012-Yili l30-öktebir, istanbul.
9 A Téléwiziye qanilida körsitilgen, xitay eskerlirining meschit etrapida jiddiy halette turghan körünüsh. 2012-Yili l30-öktebir, istanbul.
RFA/Arslan

Programmida “9 A” téléwiziye qanilining riyasetchisi meltem arkanxanim téléwiziye ékranda xitay eskerlirining meschit üstide we etrapida jiddiy halette turuwatqan körünüshlerni körsetti we xitay zulumi toghrisida söz qilip mundaq dédi:
“Xitay da'iriliri sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz üstidin éghir zulum qilmaqta. Sherqiy türkistan xelqi uzun zamandin buyan xitay zulumi astida yashimaqta. Yéqinda xitay da'iriliri sherqiy türkistanliq Uyghur qérindashlirimizni süriyidiki öktichi küchlerge yardem bergenlikini dawa qildi hemde Uyghurlarning bir yerge topliship pa'aliyet qilishni cheklidi. Xitay eskerliri sherqiy türkistanda meschitlerning üstige we etrapigha orunlashturup, meschitte ibadet qiliwatqan musulmanlarni qattiq nazaret astida közetmekte. Bizde xitayning wehshiy zulumlirini körsetken sin'alghu körünüshler bolsimu, bu, zulum we iskenjining chékidin ashqan wehshiylik körünüshliri bolghanliqi üchün, uning üstige bu xil sin'alghularni körsitish cheklen'genliki üchün biz bu körünüshlerni téléwiziye ékranida körsitelmeymiz.”

Meltem arkanxanim sözide yene mundaq dédi:
“Xitay hazir sherqiy türkistandiki qérindashlirimizning topliship pa'aliyet qilishini cheklidi, hetta qurban héyti namizini topliship oqushigha cheklime qoydi. Buning sewebliri, xitay bezi Uyghur qérindashlirimizning bir qisim teshkilatlar teripidin herbiy meshiqte chéniqturulghandin kéyin urushqa qatnishish üchün süriyige ewetilgenlikini dawa qildi. Eger musulmanlar birlik qursa, qérindashliq munasiwetlirini kücheytse idi héch kim bu xil töhmetlerni qilishqa jür'et qilalmaytti. Qur'an kerimide allah ta'ala bayan qilghan'gha oxshash: ‛allaning arghamchisigha mehkem ésilinglar, ixtilap qiliship bölünüp ketmenglar‚ dégen ayitige emel qilip, musulmanlar qérindashliq munasiwetlirini kücheytip birlik qurghan bolsa idi, dunyada héch qandaq musulman zulumgha uchrimaytti. Shuning üchün türk islam birliki qurush musulman üchün intayin muhim.”

Meltem arkanxanim sözide yene xitayning Uyghurlargha töhmet qiliwatqanliqini, Uyghurlarni dunyagha térrorchi körsitish üchün yalghan-yawidaq xewerlerni tarqitiwatqanliqini ipadilep mundaq dédi:
“Xitayning yer shari waqti gézitide élan qilin'ghan bir xewerde, sherqiy türkistandiki musulman türk qérindashlirimizning, süriyide urushqa qatnishish üchün elqa'ide teshkilatining wasitisi arqiliq süriyige barghanliqini dawa qildi. Xewerdiki bashqa bir töhmet bolsa, süriyige baridighan Uyghurlarning türkiyide bir mezgil meshiq qildurulghanliqini we ularning arisidin tallinip chiqqanlarni ewetiwatqanliqini dawa qilghan. Sherqiy türkistandiki Uyghur qérindashlirimiz özining ijtima'iy hayatini qiyin bir ehwalda ötküzüwatidu. Ularning grazhdanliq hoquqi pütünley tartiwélin'ghan. Perzent körüsh we perzentlirige ige chiqish hoquqiliri tartiwélin'ghan. Ularning erkin ibadet qilish hoquqi yoq, kündilik turmushini qamdighudek pul tapalmaydighan nurghun Uyghurlar bar, ularning sayahet qilish hoquqi yoq, Uyghurlar xitayning bésim siyasiti sewebidin öz a'ile perzentlirini qoghdiyalmaydighan haletke keltürüldi. Xitay peqet térrorchi atalghusi bilen sherqiy türkistan we Uyghur atalghusini bir yerge jem qilish üchün bu xil yalghan xewerlerni tarqitiwatidu. Süriyidiki esed kommunist hakimiyiti öz xelqini öltürüwatidu, xitay we esed hakimiyitining her ikkisi kommunist bolghanliqi üchün bir-biri bilen hemkarliq qilishiwatidu. Xitay 60 yildin buyan sherqiy türkistandiki musulman qérindashlirimizgha zulum qilip kéliwatidu, sherqiy türkistan xelqi 60 yildin buyan héch qachan jan bixeterliki kapaletke ige bolmighan halda endishe ichide yashimaqta.”

Biz bu téléwiziye programmisi toghrisida pikir-qarashlirini élish üchün, bu programmini téléwiziyide körgen Uyghur ziyaliy azadjan bughra ependi bilen söhbet élip barduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.