Истанбулда уйғурлар һәққидә муһакимә йиғини өткүзүлди

Йеқинда шәрқий түркистан көчмәнләр җәмийитиниң уюштуруши билән истанбулниң зәйтинбурну районлуқ һөкүмәткә қарашлиқ қара деңиз йиғин залида "шәрқий түркистандики вәқәләр вә униң дунядики тәсири" дегән темида муһакимә йиғини өткүзүлди.
Мухбиримиз арислан
2009-10-22
Share
Istanbul-Uyghur-mesilisi-yighini-hasan-celal-ependi-305.jpg Һәсән җәлал гүзәл әпәнди(оңда) "шәрқий түркистандики вәқәләр вә униң дунядики тәсири" дегән темидики муһакимә йиғинида. 2009-Йили өктәбир, түркийә.
RFA Photo / Arslan

Йиғинға түркийиниң сабиқ маарип министири һәсән җалал әпәнди, зәйтинбурнуниң муавин шәһәр башлиқи иляс сака, зәйтинбурну һакими мустафа дундар, йеңичағ гезитиниң ахбаратчиси арслан булут, шәрқий түркистан һәмкарлиқ җәмийити башлиқи исмаил чингиз, шәрқий түркистан яшлар тәшкилати башлиқи тибәт йүҗәтүрк, истанбул универистетиниң оқутқучиси фәтһи әхмәт вә истанбулда яшаватқан уйғур, қазақлардин болуп көп санда киши қатнашти.
Йиғин шеһидләргә һөрмәт билдүрүп бир минутлуқ сүкүттә туруш вә истиқлал марши оқуш билән башланди. Йиғинда шәрқий түркистан көчмәнләр җәмийитиниң башлиқи яқупҗан ечилиш нутиқи сөзлиди. Йиғинға истанбул универистетиниң оқутқучиси профессор доктур абдуқадир донук әпәнди риясәтчилик қилди. Йиғинда йеңичағ гезитиниң ахбаратчиси арслан булут, " шәрқий түркистандики вәқәләр вә униң дунядики тәсири " темисида, түркийиниң сабиқ маарип министири һәсән җалал әпәнди шәрқий түркистан мәсилиси вә униң һәл болуш йоллири дегән темида сөз қилди.

Түркийиниң сабиқ маарип министири һәсән җалал әпәнди шәрқий түркистан мәсилисиниң һәл болуш йоллири һәққидә сөз қилип мундақ деди: шәрқий түркситан мәсилиси шәрқий түркистан мустәқил болмиғичә һәл болмайду, буниң үчүн муҗадилә қилиш, буни нишан қилип һәрикәт қилиш лазим, әмма бу бирақла вуҗутқа чиқидиған бир нишан болмиғанлиқи үчүн һәр хил басқучлар бойичә йол тутуш лазим. Шәрқий түркистанниң аптономийә һоқуқини мәдәний бир шәкилдә иҗра қилиш лазим. Хитай демократлишиши лазим, хитай бунчивала сәрмайигә игә болған вә иқтисади җәһәттин капитализм йолиға киргәндин кейин, мустәбит вә диктатурлуқ түзүм бир йерим милярд нопус вә 8 милйон йәр көлимигә игә бир күчни контрол қилип идарә қилалиши мумкин әмәс. Бу һәқтә хитайларму дөлитини қулай идарә қилалиши вә өзлириниң техиму хушал, параван яшиши үчүн демократийигә йүзлиниши лазим. Хитайда демократийә мутләқ қурулиду, хитай демократийә қанун бойичә идарә қилинса, шәрқий түркистандики зулум охшаш шәкилдә давам қилалмайду.

Һәсән җалал әпәнди йәнә мундақ деди: түркийиниң америка һөкүмити билән болған мунасивәтлири америка мәнпәәтини асас қилған һалда давам қиливатиду, әмма америка һөкүмити дунядики ялғуз күч болғанлиқи үчүн шәрқий түркистан мәсилисидә түркийигә қариғанда техиму учуқ вә әркин һәрикәт қиливатиду. Америка һөкүмитиниң шәрқий түркистандики кишилик һоқуқни асас қилип туруп елип бериватқан һәрикәт ‏ - программилирини түркийә билән ортақлишип елип баралайду вә яки бу һәқтә келишим түзүп бирликтә һәрикәт қилалайду.

Һәсән җалал әпәнди сөзидә йәнә, түркийиниң шәрқий түркистан мәсилисигә нисбәтән җиддий бир сиясити болуши керәкликини оттуриға қоюп мундақ деди: шәрқий түркистан мәсилисидә түркийиниң истратегийилик бир көз қариши болуши лазим. Биз бу һәқтә чоқум миллий бир көз қарашқа игә болушимиз лазим. Бу көз қараш пәқәт идеологийә вә һес ‏ - тойғулуқ көз қараш болмастин, бәлки җиддий шәкилдә һәрикәтчан бир көз қараш болуши лазим. Чүнки кәлгүсидә, узун заман сүрмигән бир вақит ичидә мустәқилликкә еришкән бир шәрқий түркистанниң түркийә вә түрк дуняси билән болған мунасивәтлири бизгә кәң түрдә мәнпәәт елип келиду, ваһаләнки пайда ‏ - мәнпәәт елип кәлмигән тәқдирдә, бизгә бир йүрүш зиян елип кәлгән тәқдирдиму,биз миллий бир дөләт болуш сүпитимиз билән у зиянни төләшни көз алдимизға қоюшимиз лазим, башқа амал йоқ. Ташқи ишлар министири вә баш министиримиз йеқиндин бири хитай һәққидә очуқ бир баянатлар оттуриға қойди. Мән бу һәқтә шуни ойлаймәнки, түркийә бир йүрүш иқтисади мәнпәәтләрни көздә тутуп, шәрқий түркистанни унутмайду, түркийә бу һәқтә мәсилә туғдуриду, дегәндәк пикир ‏ - қарашлар орунлишиши лазим. Мән бу чүшәнчиниң илгири сүрүватқанлиқини көрүватимән. Шәрқий түркистан нәдә, түркийә қәйәрдә демәслик лазим, дуня кичиклиди, түркийә ташқи сиясәтләрдә күчийишкә башлиди. Бу иш бир қанчә йил ичидә болидиған иш дәп чүшәнмәслик лазим бу узун муддәтлик бир иш.

Һәсән җалал әпәнди сөзидә йәнә, шәрқий түркистанда тарихта бир қанчә қетим мустәқил дөләт қурулғанлиқи вә буниңдин кейинму мустәқил болидиғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ деди: қарайдиған болса, абдуләзизханниң намида яқуп бәг шәрқий түркистанда хутбә оқутқандин кейин 1878 - йили ишғал астида қалди. Кейин 60 йил хотән, қәшқәр, йәкән, турпанда вә нурғун йәрләрдә көрәш қилинди вә 1933 - йили шәрқий түркистан ислам җумһурийити қурулди, кейин йәнә 1944 - йили шәрқий түркистан җумһурийити қурулди. Йәни әслидә бу, бир бөлүк кишиләрниң туруп ‏ - туруп мустәқиллиқни елан қилиш тәлипигә охшимайду. Буниң арқисда 2200 йиллиқ тарих бар. Мәтәханниң шәрқий түркистанни фәтиһи қилиши 2200 йил илгири болған, йәни миладийидин илгири 200 ‏- йили чоң бир уруш қилиш арқилиқ фәтһи қилинған. Шәрқий түркистан һунлардин башлап, көктүркләр, уйғурлар, қараханийларғичә болған түрк дөләтлириниң әң қәдимий тарихий мәркизи болған. Шәрқий түркистан 2200 йиллиқ тарихта мустәқил болуп яшиған қисми әсир болуп яшиған вақиттин техиму көп. Шәрқий түркистанлиқниң әҗдадлиридин қорқуп сәддичин сепили селинған. Мушундақ бир дөләт һәққидә сөз қиливатимиз, мушундақ бир дөләт йәнә қанчилик заман әсир қалиду дәп ойлаймиз?, худайим буйриса, һәммимизниң ғәйрити, тиришчанлиқ қилиши билән шәрқий түркистан чоқум мустәқилликкә еришиду.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт