Yekshenbe küni jenubiy sudanning musteqil bolush mesilisi omumi xelqning bélet tashlishi arqiliq belgilinidu

Yekshenbe küni jenubiy sudan rayoni xartum hökümitidin ayrilip musteqil bolush yaki bir aptonom rayon süpitide sudanning terkibide qélishqa omumi xelqning bélet tashlishi arqiliq qarar béridu. Eger jenubiy sudan xelqi musteqil bir dölette yashash iradisini otturigha qoysa, 2011-yiligha emdila qedem qoyghan bu künlerde, dunyagha yéngi bir dölet köz achidu.
Ixtiyariy muxbirimiz kamil
2011-01-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Sudan prézidénti ömer al-beshir kharto'umnig kochisida choqun'ghuchiliri bilen. 2009-Yili 4-mart.
Sudan prézidénti ömer al-beshir kharto'umnig kochisida choqun'ghuchiliri bilen. 2009-Yili 4-mart.
AFP

Mutexessisler mutleq köp sandiki jenubiy sudanliqning musteqilliqni qollap awaz béridighanliqini texmin qilmaqta. Jenubiy sudan shu tapta téxi qurulmighan döletning dölet marshinimu békitip boldi. Jenub bilen shimal otturisida 22 yil dawamlashqan ichki urushqa xatime bérilgen, 2005-yilidiki tinchliq kélishimi urush toxtitish sherti bilen jenubiy sudan xelqige musteqilliq mesilisini omumi xelqning awazigha qoyush hoquqini ata qilghanidi. Bu uzun'gha sozulghan ichki urushta 2 milyondin artuq kishi ölgen we milyondin oshuq jenubiy sudanliq yurtlirini tashlap, yaqa yurtlarda musapir bolushqa mejbur bolghanidi.

Sudanning dölet ichidiki toqunush we zorawanliqni qoral küchi bilen emes, siyasiy yol bilen hel qilish iradisi kanadani öz ichige alghan gherb döletliri teripidin yuqiri bahalandi.

Kanada tashqi ishlar ministiri lawrénké kannonning, jenubiy sudanning musteqilliq mesilisini omumi xelqning awazigha qoyushini tarixi weqe dep teripligen bayanatida, tinchliq we muqimliqning kapaliti bolghan bu nazuk basquchni qarshi alidighanliqi we pütün küchi bilen qollaydighanliqi tekitlinip:"kanada hökümiti sudandiki kishilik hoquq depsendichiliklirige izchil köngül bölüp keldi. Biz sudan hökümiti we jenubiy sudandin xelq'araliq kishilik hoquq xitabnamisidiki mejburiyetlerge hörmet qilishini ümid qilimiz,"déyilgen.

Uning bayanatida yene, bélet tashlashning adil we erkin bir muhitta élip bérilishigha kapaletlik qilish shundaqla ikki tereptin jenubiy sudan xelqining siyasiy iradisige hörmet qilish telep qilin'ghan. Jenubiy sudandiki omumi xelqning awaz bérish herikiti qatnishish nisbiti 90% tin yuqiri bolghan we musteqil bolush mesilisi yüzde 60 ning üstide awazgha érishkendila andin küchke ige bolidu.

Sudan afriqida négiriye we an'goladin qalsa üchinchi chong néfit döliti bolup,néfit menbelirining 85 % din köpreki jenubiy sudanda bolsimu, lékin néfit pishshiqlap ishleydighan sana'et esliheler we éksport qilin'ghan néfitni yötkeydighan port qatarliqlar shimaliy sudan'gha jaylashqan. Uning üstige jenubning xamchot kirimlirining 98 % i néfittin kélidu.

Shunga mutexessisler shimaliy sudanning qolidiki bu kozordin paydilinip, musteqilliq élan qilghan jenubning néfit ékisportigha yol qoymasliqidin endishe qilmaqta. Lékin, sudan mutexessisi bérik séllin ikki terepning iqtisadi jehettin bir ‏- birige mohtaj ikenlikini, shimaliy sudanning qolidiki bu imkaniyet arqiliq jenubiy sudanning néfit kirimliridin menpe'etlinidighanliqini, bu nazuk munasiwetning ikki döletke tinchliq élip kélidighanliqini tekitleydu.

2005-Yili tüzülgen asasiy qanun we tinchliq kélishimining rohi boyiche,xéli keng aptonomiye hoquqigha ige bolghan jenubiy sudan, mezkur rayondin chiqidighan tebi'iy bayliqlardin kiridighan kirimning 50% ge érishkenidi. Sudanning eng yéqin dosti bolghan xitay hökümiti jenubiy sudandiki néfit sahelirige zor miqdarda meblegh salghan bolup, sudan da'irilirimu ishlepchiqarghan néfitning uchten ikkisini xitaygha éksport qilip kelgenidi. Néfitliklerning igilik hoquqi sudan da'iriliridin bu rayonda qurulidighan yéngi döletning qoligha ötse, xitay shirketlirining bu rayondiki néfit kontrolluqi hoquqi tehditke uchrishini yaki bu hoquq bashqa qollargha ötüsh éhtimalliqini ret qilishqa bolmaydu.

Xitayning béshini aghritiwatqini iqtisadi jehettin kélidighan tehditla emes, belki omumi xelqning awaz bérishi arqiliq otturigha chiqidighan yéngi döletning xitayning kontrolluqida turuwatqan Uyghur we tibetliklerge körsitidighan siyasiy tesiridur. Sudan da'iriliri jenubiy sudanning merkizi hökümettin ayrilishidin razi bolmisimu, lékin hazirqi ehwalgha qarighanda, ularning xelq'araning küchlük bésimi tüpeylidin bashqa amal-charisimu qalmighandek we musteqil dölet mumkinchilikini mejburiy qobul qilghandek qilidu.

Ömer béshir aldinqi künidiki sözide, jenubiy sudan xelqining siyasiy iradisige hörmet qilidighanliqini bildürüp: sudanning ikkige bölünüshi kishini perishan qilidu. Lékin, omumi xelqning bélet tashlishi arqiliq bir dölet wujudqa chiqsa, yene kélip bu sudanning her ikki teripige heqiqiy tinchliq élip kelse, uni tunji bolup sudan hökümiti étirap qilidu we hökümitimiz yéngidin qurulidighan bu döletke her türlük yardemlerni béridu dédi.

1989-Yili herbiy siyasiy özgirish bilen sudanning hakimiyitini qoligha alghan béshir darfurdiki ichki urushta ölgen 300 ming kishidin jawabkarliqqa tartilip, 2008-yili xelq'ara adalet mehkimisi teripidin tutush buyruqi chiqirilghanidi. Eger u rastinila jenubiy sudan xelqining siyasiy iradisige hörmet qilsa, undaqta u, adalet mehkimisining tutush buyruqidinmu qutulushi, hetta yene, xelqning siyasiy iradisige hörmet qilghan rehber dep teriplinishi mumkin.

Jenubiy sudandiki omumi xelqning awaz bérish pa'aliyitide 5 milyon etrapida ademning bélet tashlashqa qatnishidighanliqi bildürülmekte. Yer kölimi fransiye bilen gérmaniyilerning omumi yer meydanidin chong bolghan jenubiy sudanning asasliq ahalisi xristi'an, shimaliy sudanning bolsa musulman bolup, medeniyet we en'ene tereplerdin bir ‏- biridin roshen perqlinidu. Jenubiy sudanning gherb dunyasining qollishigha érishishide din amilini pütünley chetke qaqqili bolmaydu. Eger jenubiy sudan omumi xelqning bélet tashlash yoli arqiliq musteqil bir dölitini qursa, bu dunyadiki musteqilliq arzusidiki bashqa xelqler we rayonlargha ilham béridu.

Toluq bet