Пакистандики чәтәллик җиһадчиларниң тәркибидә өзгириш йүз берип, хитай, русийә қатарлиқ әлләрни әндишигә салған

Чәтәл ахбарат васитилириниң хәвәр қилишичә, йеқиндин буян пакистанниң қәбилиләр районидики чәтәллик җиһадчиларниң тәркибидә өзгириш йүз беришкә башлиған.
Мухбиримиз әркин
2012.09.03
Aqsuda-partlash-weqesi-305 Әтигән саәт 8 әтрапида, ақсу шәһири егәрчи йезилиқ сақчиханиниң коча чарлаш әтрити партлитиш һуҗумиға учриған орун көрситилгән хәритә. 2010-Йили 19-авғуст.
AFP Photo

Әрәб җиһадчилириниң сани азийип буниң орниға оттура асия, кавказийә, түрк, уйғур вә германийилик җиһадчиларниң сани көпийишкә башлиған. Истихбаратчилар җиһадчиларниң тәркибидики бу өзгириш хитай, русийә қатарлиқ әлләргә йеңи риқабәт елип келидиғанлиқини билдүргән.

2001-Йили “11-сентәбир вәқәси” йүз беришидин бурун вә йүз берип хели йилларғичә әрәбләр афғанистан, пакистан қәбилиләр районидики чәтәллик җиһадчиларниң асаси салмиқини тәшкил қилатти. Лекин бирләшмә ахбарат агентлиқиниң чәтәл истихбарат хадимлири, анализчилар вә пакистан қәбилиләр районидики йәрлик аһалиләрниң сөзини нәқил кәлтүрүп хәвәр қилишичә, йеқиндин буян қәбилиләр районидики җиһадчилар топиниң тәркибидә өзгириш йүз берип, әрәб җиһадчилириниң сани азайған. Өзбек, чечән, дағистан қатарлиқ оттура асия вә шималий кавказ җиһадчиларниң җүмлидин уйғур, түрк вә германийилик җиһадчи гуруппиларниң сани көпийип, уларниң бу райондики җиһадчи күчләр ичидики салмиқи артқан.

“11-сентәбир вәқәси” дин кейин сани ениқ болмиған йәнә бир түркүм уйғур җиһадчиларниң өзбек, чечән қатарлиқ җиһадчи гуруһлар билән пакистан қәбилиләр районида изчил қораллиқ һәрикәт қилип келиватқанлиқи қәйт қилинған иди.

Бирләшмә агентлиқиниң сабиқ пакистан бихәтәрлик әмәлдари махмуд шаһниң сөзини нәқил кәлтүрүп илгири сүрүшичә, пакистан қәбилиләр районидики африқилиқ вә әрәб җиһадчилириниң нөвәттики сани 1500 әтрапиға чүшүп қалған болуп, бирақ уйғур, өзбек, түрк, чечән, дағистанилар, исламға киргән йәрлик германлар вә көчмән болуп берип герман вәтәндашлиқиға өткән германийилик җиһадчиларниң сани 3500‏ дин 4000 ға йетип барған.

Анализчилар бу хил өзгиришни америкиниң қәбилиләр райониға қаратқан һава һуҗуми, бәзи әрәб җиһадчилириниң ливийә, сүрийә қатарлиқ әлләргә йөткилиши, йәнә бәзилириниң юртиға қайтип кетиши қатарлиқ амиллар кәлтүрүп чиқарғанлиқини билдүргән.

Анализчиларниң билдүрүшичә, пакистан қәбилиләр районидики җиһадчилар топиниң тәркибидә йүз бәргән бу хил өзгириш германийә қатарлиқ явропа әллириниң сәзгүрлүкини қозғиған болсиму, бирақ бу хитай вә русийә үчүн йеңи бир риқабәтниң бешарити икән.

Америкида турушлуқ вәзийәт анализчиси, шихәнзә университетиниң сабиқ сиясий пәнләр лектори елшат һәсән, җиһадчи гуруһларниң тәркибидики бу хил өзгиришниң хитай билән русийини биарам қилидиғанлиқини билдүрди.

Хитай бу йил хотән, қәшқәр қатарлиқ җайларда йүз бәргән навағ, йеңи базардики хитай сақчихана вә пуқралириға һуҗум қилиш вәқәлирини пакистанниң қәбилиләр районини база қилған шәрқий түркистан ислам қаршилиқ көрсәткүчи күчлириниң пиланлиғанлиқини илгири сүрүп, пакистан һөкүмитидин уларға қарши җиддий тәдбир қоллинишни тәләп қилған. Пакистан һечқандақ бир күчниң пакистан туприқини база қилип, хитайға қарши һәрикәт елип беришиға йол қоймайдиғанлиқини билдүргән иди.

Бирләшмә агентлиқиниң чәтәл истихбарат доклатидин нәқил кәлтүрүп илгири сүрүшичә, өзбекләрни асас қилип қурулған “исламий җиһад иттипақи” намлиқ тәшкилат йеқинқи йиллардин буян дуняви җиһад һәрикитидики паалийитини күчәйтишкә башлиған. Америка җорҗитавен университети тинчлиқ вә бихәтәрлик тәтқиқат мәркизиниң мәсули брус хофман, мәзкур тәшкилатниң исламға киргән германларни вә шундақла хитайниң сиясити наразилиқини қозғиған уйғурларни әзалиққа қобул қилишни күчәйтишкә башлиғанлиқини билдүргән.

Германийә истихбарат идариси 2007‏-йили ислами җиһад иттипақиға әза 3 нәпәр германни қолға елип, уларниң террорлуқ пиланини паш қилған иди. Германийә ички истихбарат оргининиң бу йил 8‏-айда елан қилған бир доклатида көрситилишичә, пакистан қәбилиләр районини база қилған мәзкур тәшкилат исламға киргән радикал германларни вә германийилик түркләрни әзалиққа қобул қилишниң пешидикән.

Лекин москва дөләтлик хәлқара мунасивәтләр институтиниң муавин профессори иван сафранчук бирләшмә агентлиқиға әскәртип, пакистандики лагерларниң уйғурларни көпрәк җәлп қиливатқанлиқи вә қазақистан, қирғизистан, таҗикистанлардин адәм қобул қиливатқанлиқини билдүргән. Униң илгири сүрүшичә, әгәр қазақистан вә қирғизистанда уруш мәйдани ечилип қалса, бу кишиләр шу йәргә йоллинидикән. Сафранчук, шуңа оттура асия әллириниң 2014-йили америка вә ш а ә т қошуни чекингәндин кейин, афғанистанниң муқимлиқтин әндишә қилидиғанлиқини илгири сүргән.

Елшат әпәндиниң әскәртишичә, пакистан қәбилиләр районидики әрәб җиһатчи күчлириниң азийип, уйғур, чечән, өзбек қатарлиқ җиһадчи күчләрниң көпийишидәк демографик өзгириш хитай билән русийини уларға қарши өз ара һәмкарлиқни күчәйтишкә мәҗбур қилиши мумкин.

Бирақ америка җорҗитавен университети тинчлиқ, бихәтәрлик тәтқиқат мәркизидики брус хофман, җиһадчилар топидики өзгириш пәйда қилидиған хәвпниң һазирдин көпрәк кәлгүсидә ипадилинидиғанлиқини илгири сүриду. Униң қаришичә, нөвәттики әң зор тәһдит мәвҗут һүҗәйриниң җәлп қилиш күчидур. Бу һазир төвән муқамда болсиму, бирақ униң келәчәктә пәйда қилидиған хәвпи күчийиши мумкин.

Хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң агаһландурушичә, хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сиясити уларни радикаллаштуруп, хәлқара исламий җиһад һәрикәтлиригә қетилишқа, зораванлиқ васитилирини қоллинишқа мәҗбурлимақта. Бу қараштики тәшкилат вә шәхсләр хитай һөкүмитини уйғурларниң мәдәнийити, маарипи, дини етиқади, тилини чәкләп, иҗтимаий вә иқтисадий тәрәққиятниң сиртида қалдуруш сияситигә хатимә беришкә чақирип кәлгән иди.

Елшат һәсән әпәндиниң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмити уйғурларни давамлиқ бастуруп, уларниң һәр җәһәттики өзини ипадиләш һоқуқини рәт қилса, бир қисим кишиләрниң бу хил хәлқара исламий җиһад һәрикәтлиригә қетилиш арқилиқ өзини ипадиләшкә тиришидиғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.