Җуңхуа минго хәритисидики “өз юрт” вә “ятлар юрти” һәққидә

Әйни вақитта қурулған “җуңхуа минго” дегән дөләт һәққидики тарихий хатириләр бизгә, һазирқи җуңхуа хәлқ җумһурийитиниң территорийисини тоғра чүшиниш үчүн яхши пурсәт яратти.
Мухбиримиз вәли
2011.09.29
sun-jungsen-sun-zhongshan-sun-yat-sen-305.jpg Хитай дөләт байрими мәзгилидики сүн җуңсәнниң тйәнәнмен мәйданидики чоңайтилған рәсими. 2010-Йили 1-өктәбир. Бейҗиң.
AFP
Хитайда һазир, буниңдин йүз йил бурун йүз бәргән “шинхәй инқилаби” ғәлибә қилинғанлиқини хатириләш башланди. Хитайниң һәр қайси җайлиридики гезит -журналларда, хитай тарихида бир чоң сулалини ағдуруп җумһурийәт қурған шундақ бир мәшһур тарихий вәқәни әслитидиған мақалиләр елан қилинишқа башлиди.

Гуаңҗу гезитидә баян қилинишичә, гуаңҗу шәһиридики хуаңпу районида бина қилинған “шинхәй инқилаби хатирә сарийи” 28‏-сентәбир күни пүтти. Хаңҗу хәвәр торида баян қилинишичә, улуғ хитай милләтчиси сүн җоңсәнни әсләйдиған “тунҗи бүйүк президент” намлиқ кино филими, 29‏-сентәбир күни сичүәнниң чоңчиң шәһиридики хәлқара филим юртида қоюлушқа башлиди. Сина хәвәр торида баян қилинишичә, бүгүн тәйвәнлик язғучи лоңйиңтәй шаңхәйдики төмүр йол музейиниң шинхәй инқилаби әсарә-әтиқилири көргәзмисини зиярәт қилди.

Вики инискилопедийисидә баян қилинишичә, хитайда манҗулар қуруп 300 йил давамлаштурған чиң сулалиси, милади 1911‏-йилиниң ахиридин 1912‏-йилиниң бешиғичә болған қисқиғинә бир вақитта ичидә ағдуруп ташланди. Униң орниға җумһурийәт түзүми тикләнди. Хитайда йүз бәргән бу шиддәтлик вәқә “шинхәй инқилаби” ниң ғәлибиси дәп атилиду.

“шинхәй инқилаби” ни хитай милләтчиси сүн җоңсән қозғиған. 1911‏-Йили 10-айниң 10-күни, сүн җоңсәнниң инқилаби армийиси хубей өлкисидики вучаң шәһиридә көтүргән қораллиқ қозғилаңда “җуңхуа минго” дегән бир дөләтниң қурулғанлиқини җакарлиған. “җуңхуа минго” дегән бу дөләт 1912‏-йили йеңи йил күни, сүнҗоңсәнни вақитлиқ бүйүк президент дәп җакарлиған. Әйни замандики бу чоң вәқәни әслитидиған вучаң қозғилиңи хатирә сарийиниң алдида һазир, сүн җоңсәнниң һәйкили қәд көтүрүп туриду, шундақла бу хатирә сарийиға, җуңхуа мингониң тәвәликидә 18 өлкә барлиқини билдүридиған 18 юлтузлуқ дөләт байриқи есип қоюлған.

Хитай милләтчиси сүн җоңсәнниң җуңхуа минго дегән дөлити тәвәликидики 18 өлкә сәддичинниң ичидики хитайлар яшайдиған өлкиләр болуп, бу өлкиләрни җуңхуа минго дөлити “өз юрт” дәп атиған, өзиниң дөләт байриқида ипадилигән вә территорийә хәритисигә киргүзгән. Буниңдин башқа, сабиқ чиң сулалиси тиҗавуз қилған йеңи чегра (шинҗаң), моңғулийә, тибәт, чиңхәй дегән ят милләт әллирини “ятлар юрти” дәп атиған.

Тор хәвәрлири дәп атилидиған интернет гезитидә баян қилинишичә, сүн җоңсәндин кейин җуңхуа мингоға рәһбәрлик қилған милләтчи партийә(гоминдаң) чоңчиң шәһиридә пиланлиған суйиқәст бойичә, хитай җасуси шеншисәй мәхпий һалда совет иттипақи коммунист партийисигә әза болуп кергән. У, йеңи чегра (шинҗаң) ни совет иттипақиға тәвә қилиш үчүн хизмәт қилишқа башлиған. 1941‏-Йили 6‏-айда гетлер германийиси совет иттипақиға һуҗум қилғандин кейин, совет иттипақиниң манҗулар йеңи чегра (шинҗаң) дәп атайдиған зимингә болған контроллуқи аҗизлиған. 1942-Йилиниң ахирида, җуңхуа минго президенти җаң кәйшиниң гоминдаң қисимлири йеңи чегра (шинҗаң) ға һуҗум қозғиғанда, җасус шен сисәй учуқ-ашкара һалда җаң кәйшигә маслашқан. Шуниңдин кейин йеңи чегра (шинҗаң) дәп аталған бу “ятлар юрти” ға хитайлар көчүрүп келинишкә башлиған.

Америка авазиниң баян қилишичә, хитай тарихида 300 йил һөкүм сүргән бир чоң сулалини ағдуруп ташлап, җумһурийәт түзүмини тиклигән шиддәтлик “шинхәй инқилаби”ни қозғиған улуғ хитай милләтчиси сүн җоңсән америкиниң һунунулу араллирида туғулған америка пуқраси иди.
Буниң делили америка көчмәнләр идарисиниң 1904‏-йилидики көчмән архипида көрүлиду.

Хоңкоңда чиқидиған миңбав гезитиниң баян қилишичә, хитай коммунист һөкүмитиниң пешқәдәм сиясий рәһбири ченйүнниң қизи чен веили 1996-вә вә 1997‏-йиллири һунунулу араллириға икки қетим берип, улуғ хитай милләтчиси, америка пуқраси сүн җоңсәнниң нәвриси сүн хуйфаңни, коммунист хитайниң мәмликәтлик хәлқ қурултийи даимий комитетиниң муавин рәисликигә тәклип қилған, әмма сүн җоңсәнниң нәвриси у тәклипни рәт қилип, һәргизму соң чиңлин ханимға охшаш хитай сәһнисидә тезип қойидиған сиясий тәштәк болмаймән, дәп җакарлиған.
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.