Канада һөкүмити йәрлик милләтләрдин кәчүрүм сориди

Канада баш министири степһен һарпер бир әсир давам қилған канада һөкүмитиниң йәрлик милләт индианларниң пәрзәнтлирини мәҗбурий вастилар билән ятақлиқ христиан мәктәпләргә орунлаштуруштин ибарәт ассимилиятсийә сияситини канада тарихидики қара дағ деди. У канаданиң өтмүштә йолға қойған бу ассимилатсийә сиясити йүзидин канададики йәрлик хәлқтин кәчүрүм сориди.
Мухбиримиз камил турсун хәвири
2008-06-20
Share

 Канада тарихидики трагедийә канада даирилири 1874 - йилидин 1970 - йилиға қәдәр, йәрлик милләтләрниң инглизлар һөкүмранлиқидики ақ тәнликләр җәмийитигә маслишишни илгири сүрүш вә уларниң мәдәнийәт, маарип сапалирини юқири көтүрүш дегәндәк намлар билән, йәрликләрниң оқуш йешидики пәрзәнтлирини ата - анилири, уруқ - туғқанлири вә өз қәбилилиридин пүтүнләй айрип, һөкүмәтниң контроллиқидики ятақлиқ христиан мәктәплиригә вә башқа диний мәктәпләргә мәҗбурий орунлаштурғаниди. Бундақ мәктәпләрдин мәмликәт буйичә 130 ечилғаниди.

Көплигән оқуғучи бу мәктәпләрдә ана тилида сөзләшкәнлики үчүн азар йигән, кәмситилгән шундақла җисманий вә роһий җәһәтләрдин түрлүк хорлуқларға учриған. Бу өз миллитиниң өрп - адәт, мәдәнийәт әнәнилиридин, һәтта ата - ана,уруқ - туғқанлиридин кичик яштила алақилири үзүп ташлинип,пүтүнләй ят бир муһитта чоң болған бу йәрлик милләтниң пәрзәнтлири кейинки күнлүктә, ақ тәнликләр җәмийитигә уюшмайла қалмастин, әксинчә уларда дуняға пәрвасиз вә үмидсиз қарайдиған чүшкүн писхик - характерни йетилдүргәниди. Бу әһвал канада җәмийитигә көплигән иҗтимаий мәсилиләрни елип кәлгән.

Йәрлик милләтләрни ассимилиятсийә қилиш мустәмликә сиясәтниң бәлгиси

Степһен һарпер бу сиясәтниң бивастә зиянкәшликлиригә учриғучиларниң вәкиллири қатнашқан,парламенттики мурасимда қилған сөзидә, йәрлик милләтләрни ассимилиятсийә қилиштин ибарәт маарип системиниң канада тарихиниң қараңғу сәһиписи икәнликини әскәртти: "индиан ятақлиқ мәктипи канада тарихиниң паҗиәлик сәһиписидур. Бүгүн канада һөкүмити бу хил ассимилиятсийә сияситиниң хата икәнликини, униң еғир зиянларни елип кәлгәнликини етирап қилиду. Бундин кейин бу сиясәткә канадада орун йоқ. Канада һөкүмити еғир наһәқчилиқлар йүзидин йәрлик хәлқтин сәмимийлик билән кәчүрүм сорайду,"деди.

Степһен һарпер бу мәктәпләрдә оқуғучиларниң көп қисминиң җисманий вә роһий җәһәтләрдин зорлуқларға учрапла қалмастин йәнә, уларниң бир қисминиң җинсий зораванлиқларға учриғанлиқиниму етирап қилди.

Мустәмликичиләр йәрлик милләтниң тили, дини вә мәдәнийитини йоқ қилишни нишан қилиду

Индиан ятақлиқ мәктипи дәп аталған бу хил маарип системисиниң зиянкәшликигә 150 миң әтрапида оқуғучи учриған болуп,булардин тәхминән 80 миңи нөвәттә һаятта яшимақта. Әйни вақитта йәрлик милләтләрниң мәдәнийәт әнәнисини зәипләштүрүш үчүн, канада даирилири ақ тәнликләр етиқад қилидиған хирстиан вә католик динлириниң тәсирини индианлар арисида кеңәйтиш йолини тутқан.

Бу түзүм мәзкур дөләттики йәрлик милләтләрниң узун йиллиқ мәдәнийәт әнәнилирини вәйран қилип ташлиған. Степһен һарпер бу һәқтә тохтилип: канада һөкүмити,индиан ятақлиқ мәктәп маарип системисиниң интайин еғир сәлбий ақивәтләрни елип кәлгәнликини вә бу сиясәтниң индианларниң мәдәнийити,мираслири вә тилини вәйран қилиш ролини ойниғанлиқини етирап қилиду вә улардин кәчүрүм сорайду,деди.

Индиан ятақлиқ мәктипи йәрлик милләтләрниң пәрзәнтлирини ақ тәнликләрниң мәдәнийәт әнәнилири билән тәрбийиләш,уларниң қиммәт қаришини сундүрүш вә уларни өз миллитидин номус қилидиған һалға кәлтүрүшни асаси нишан қилғаниди.Адәттә индианлар дәп аталған хәлқләр фирст натион, инуит вә метис қәбилилиридин тәшкил тапиду. Һарперниң әскәртишичә, фирст натион йәни биринчи милләт, инуит вә метис тиллири вә уларниң мәдәнийәтлири бу мәктәпләрдә чәкләнгән. Адәттә мустәмликичиләр өзи бесивалған райондики йәрлик хәлқләрни ассимилиятсийә қилишта алди билән уларниң тили вә мәдәнийитини йоқ қилиштин башлайду.

Хитай уйғурларға қаратқан ассимилиятсийә сияситини җиддийләштүрмәктә

Мәлум мәнидин елип ейтқанда, хитай даирилириниң уйғур елидә уйғурларға қаратқан қош тиллиқ маарип сияситиму канаданиң өтмүштә индиан пәрзәнтлиригә қарита йолға қойған индиан ятақлиқ мәктәп маарип системисиға охшайду. Әмма канада индианларниң бу земинниң әсли игиси икәнликини,өзлирини бу земинға кейин көчүп кәлгәнликини етирап қилиду.

Гәрчә хитай даирилири уйғурларниң уйғур районидики асаслиқ милләт икәнликини тән алсиму, әмма уларниң шәрқи түркистанниң әсли игиси икәнликини рәт қилиду вә шәрқи түркистанниң әсли игилириниң хитайлар икәнликини илгири сүриду. Уйғурлар 21 - әсирдики бүгүнки күндә, хитай даирлириниң қош тиллиқ маарип дегәндәк намлар билән,уйғур пәрзәнтлиригә хитай мәдәнийәт әнәнилирини сиңдүрүш вә уларниң меңисини ююш арқилиқ, уларни ассимилиятсийә қиливатқанлиқини тәкитләп кәлмәктә.

Уйғурлар билән индианлар оттурисида қандашлиқ мунасивити бар

Индиан ятақлиқ мәктәплири 1969 - йилидин башлап тақилишқа башлиған болуп, христиан вә католик җәмийәтлири 1986 - йилидин башлап бу мәктәпләр сәвәбидин йәрлик хәлқтин кәчүрүм сорашқа башлиди. 2005 - Йили канада сот мәһкимиси индианларға қаритилған ассимилиятсийә сияситиниң асаслиқ җавабкарлириниң канада һөкүмити билән диний җәмийәтләр икәнликигә һөкүм қилди. 2006 - Йили канада федерал һөкүмити зиянкәшликкә учриғучилар билән келишкәндин кейин, бу мәсилини тәкшүрүш комитети қурди вә төләм фонди тәсис қилди, шундақла һөкүмәт бу хил маарипниң зиянкәшликигә учриғучиларға төләм төләшкә 1 милярд 900 милйон доллар аҗратти.

Рәсмий мәнбәләргә қариғанда, 33 милйонлуқ канада нопусиниң 1 милйон 350 миңини индианлар тәшкил қилиду. Канада баш министириниң кәчүрүм соришиға қарита, бу дөләттики йәрлик милләтләрниң вәкиллири иҗабий инкас қайтурди. Бир әсиргә йеқин йәрлик милләтләргә канадаға охшаш ассимилиятсийә сиясити йүргүзгән австралийә һөкүмитиму, бу йилниң январ ейида мәзкур дөләттики йәрлик милләт абориҗинлардин өзүр тилигәниди. Индиан ятақлиқ маарип сестимиси, бүгүнки күндә канададики индианларниң һәддидин артуқ һарақ вә һәр хил зәһәрлик чекимликләргә берилишиниң асаслиқ сәвәблиридин бири қилип көрситилмәктә.

Канададики бәзи тәтқиқатчилар болса, бүгүнки индианларниң чиңгизханниң истиласидин қачқан уйғурларниң әвладлири икәнликини илгири сүриду.   

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт