Канада - хитай мунасивәтлири вә һүсәйин җелил мәсилиси

Канада уйғур пуқраси һүсәйин җелилниң хитай даирилири тәрипидин мәҗбурий тутқун қилинип, өзбекистандиин хитайға елип кетилгәнликигә 4 йилдин артуқ вақит болуп қалди. Һазир униң үрүмчидики 2 - түрмигә қамалғанлиқи мәлум.
Мухбиримиз гүлшән абдуқадир
2010-07-02
Share
Huseyin-Jelil-305.jpg Һүсәйин җелилниң түрмигә кириштин бурунқи сүрити.
RFA File

Һүсәйин җелилниң һазир канадада яшаватқан аяли камилә ханимниң билдүрүшичә, хитай даирилири униң қәшқәрдики 70 яшлиқ аниси билән ачисиниң уни 4 ‏ - айда бир қетим йоқлишиға рухсәт қилғандин башқа, у һәққидә һечқандақ бир илгириләш болмиған.

Һүсәйин җелил мәҗбурий һалда өзбекистан даирилири тәрипидин хитайға қайтурулған әйни чағда, бу вәқәгә канада баш министири стевен харпер интайин җиддий қариған вә баянат елан қилип, "мән пуқралиримниң кишилик һоқуқини долларға тегишмәймән" дегән иди.

Стевен харперниң бу кәскин мәйдани өзлириниң келәчәк тәқдирини хәлқара қанун - низам вә кишилик һоқуқ йоллиридин издәватқан дуняниң һәр қайси җайлиридики уйғурларни интайин үмидләндүргән иди шундақла әйни чағда канада хәлқиму көп милләтлик канаданиң йеңи бир әзаси саналған уйғурларни һүсәйин җелил мәсилиси арқилиқ тониған иди.

Хитай канаданиң уйғур пуқраси һүсәйин җелилни мәҗбурий елип кетип түрмигә ташлиғандин буянқи 4 йилға нәзәр салидиған болсақ, канадада көп өзгиришләр болди. Мәсилән, канада һүсәйин җелил мәсилиси вә буниңға яндаш хитай кишилик һоқуқ хатирисиниң яхши әмәслики қатарлиқ мәсилиләрни нәзәрдә тутқанлиқи сәвәбидин, хитай билән канада мунасивәтлиригә хитай‏ - канада дипломатик мунасивәт орнатқан 40 йилдин буян көрүлүп бақмиған соғуқчилиқ чүшти.

Канада баш министири стевен харпер бултур хитайда өткүзүлгән олимпик тәнһәрикәт йиғиниға қатнишишни рәт қилди. Канада мәтбуатлирида, һәтта канада парламентида канаданиң уйғур пуқраси һүсәйин җелилниң хитай йүргүзүватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң қурбани болуп кетиватқанлиқи һәққидики муназириләр давамлишип турди. Канада тибәт роһани даһиси далай ламаға канаданиң пәхрий пуқралиқ салаһийитини бәрди. Хитай тәрәпниң канадада елип бериватқан техника җәһәттики оғрилиқ сәтчилики паш болди. Канада тәрәп хитай әдлийә системисидики қалаймиқанчилиқларға кәскин позитсийә билдүрди. Стевен харпер уйғурларниң мәнивий аниси рабийә қадир ханимни қобул қилди.
 
Әмма, канада сода саһәсиниң "канада хитайдин ибарәт бундақ чоң бир базарни қолдин берип қоймаслиқи керәк" дәйдиған чуқан ‏ - сүрәнлири арисида, кишилик һоқуқ бир қәдәм арқиға чекинишкә мәҗбур болди.
Kanada-Xitay-nefit-soda-kelishimi-305.jpg
Сүрәт, 2009 - йили 18 - март күни, канаданиң хитайдики баш әлчиханисида елип берилған "хитай - канада нефит - газ саһәсидикиләр өгүнүш күрси" дин бир көрүнүш.
www.capc.cn Дин елинди.

Өткән йили декабирда һарперниң хитайға қаратқан зиярити җәрянида қилған "хитай тәрәққи қиливатқан дөләт униң енергийигә еһтияҗи бар, канада мол йәр асти вә йәр үсти байлиқлириға игә бир дөләт, хитайниң нефит, тәбиий газ вә ениргийигә болған һәр қандақ еһтияҗини қамдиялайду " дегән бир еғиз гепи билән канада ‏ - хитай оттурисидики қар, музлар ерип кәтти. Хитай канаданиң алберта қатарлиқ нефит вә тәбиий газ записи көп өлкилиригә таза мәбләғ селишқа башливиди, канада тәрәп хитайдин импорт қилинидиған нефитчилик саһәсидә ишлитилидиған турбиларға қарита чегра беҗини ашурувәтти. Көзәткүчиләр хитай ‏ - канада мунасивәтлирини бирдә һомийип, бирдә күлүмсирәп қойидиған мунасивәт дәп қаримақта.

Бу қетим хитай рәиси ху җинтавниң канада зиярити җәрянида ләй чаңшин мәсилиси тилға елинған болсиму, әмма һүсәйин җелил мәсилиси тилға елинмиди.

Канада ‏хитай билән болған сода миқдарини 2015 - йилиғичә 60 милярд долларға чиқиридиғанлиқи һәққидә сода келишими имзалиди. Хитай канада билән болған сода мунасивәтлиридә, әслидики експорт қилидиған дөләттин, импорт қилидиған дөләтлик орниға өткән болуп, бундин кейин канаданиң сөңәксиз кала гөшлирини хитайға импорт қилиш келишимнамиси имзалиди.

Торонтода санаәтләшкән 20 дөләт алий дәриҗиликләр учришиши болуватқан күнләрдә канаданиң уйғур пуқраси, һүсәйин җелилниң ханими камилә ханим зияритимизни қобул қилди.

Бу қетим харпер хитайға қарита қолини наһайити кәң ечивәтти, һәтта хитайға муһит булғинишиниң алдини алидиған йешил енергийә техникисиниму беридиғанлиқини билдүрди. У хитайға қолини кәң ечиветиш билән бирликтә йәнә, давамлиқ тәкитләп келиватқан кишилик һоқуқ қиммәт қаришини унтуп қалмиди. У 24 - июн оттавада өткүзүлгән ху җинтавни күтүвелиш мурасимида қилған сөзидә, хитай билән болған сода мунасивәтлириниң дуняниң қанун принсиплири вә демократийә кишилик һоқуқ қиммәт қариши бойичә елип берилидиғанлиқини тәкитлиди.
 
Көзәткүчиләр канадани йипни узун қоюветип, белиқни қармаққа илмақчи дейишмәктә.
Xu-jintaw-Stephen-Harper-305
Сүрәт, 24 - ийун, канада баш министири стәфен харпер хитай президенти ху җинтавға совға тәқдим қиливатқан көрүнүш.
AFP Photo

Санаәтләшкән 20 дөләт алий дәриҗиликләр учришиши вә ху җинтавниң канада зиярити һарписида, канададики хәлқара кәчүрүм тәшкилати башчилиқидики уйғур, тибәт вә фалунгуң қатарлиқ 10 нәччә тәшкилат бирликтә канада баш министири харпергә хәт йезип, униңдин ху җинтав билән учрашқанда һүсәйин җелил мәсилисини оттуриға қоюшни тәләп қилған. Харперму уларға җаваб берип, бу мәсилини чоқум ху билән сөзлишидиғанлиқини билдүргән.

Бу һәқтә канада уйғур җәмийитиниң рәиси руқийә турдуш ханимму қарашлирини оттуриға қойди.

Һарперниң рәсмий болмиған сорунларда һүсәйин җелил мәсилисини тилға алған ‏ - алмиғанлиқи мәлум әмәс.  Анализчилар, канаданиң хитайни" өйиниң ишикини йоған ечиветип, андин уни бир булуңға қистап қоюватқанлиқи " ни, бу йол билән харпер һөкүмитиниң хитайни өзи күткән кишилик һоқуқ йолиға башлаватқанлиқини анализ қилмақта.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт