Уйғурларниң авазиға қулақ салған гезит хитайларниң шикайити астида қалди

Йеқинда хитайларниң канадада чиқидиған әң нопузлуқ гезитлириниң бири болған бүйүк җуңхуа гезитидә,бу гезитниң обзурчиси шав йү тәрипидин " уйғурларниң авазиғиму қулақ селип бақайли" мавзулуқ бир парчә обзурчи мақалиси елан қилинғандин кейин, бу мақалә канадада яшаватқан хитайлар арисида зор ғулғула қозғиған.
Мухбиримиз гүлшән абдуқадир
2009-08-18
Share
Xitay-Namayish-urumchi-toqunush-305 2009-Йили 6‏-июл күни сәйшәнбә күни үрүмчи вақти саәт 2 әтрапида, 300 әтрапидики хитай, қоллирида калтәк-чомақ вә гүрҗәк көтүргән һалда, үрүмчиниң хәлқ мәйданида топлишип йүрүш башлиған. Сүрәт, хитайларниң үрүмчи кочилиридики көрүнүши.
AFP Photo

Игиләшләргә асасланғанда, нурғунлиған хитай оқурмәнләр гезитхана тәһрир бөлүми вә аптурға телефун қилип,уйғурларниң авазиға қулақ салған бүйүк җуңхуа гезити үстидин шикайәт қилған. Уларниң шикайәтлириниң асаслиқ мәзмуни, " шинҗаңдики уйғурларниң мәсилиләрни бунчилик юқири сияси вә нәзирийиви сәвийигә көтүрүп тәһлил қилғидәк сәвийиси йоқ, әмма силәр мухбирлар бәк ашуруветиватисиләр. Уйғурларниң хитайниң ичкири өлкилиридики чоң меһманхана ‏ - сарайлар вә ятақларда йетишиға йол қоюлмаслиқини уйғурлар өзлириниң әскиликидин көрсә болиду. Ким уларни аш йегән қачисини чеқивәтсун дәпту? улар нәгила барса мустәқиллиқ дәп йүргән, террорлуқ қилған. Шинҗаңдики чоң ‏ - оттура типтики карханиларда аз миқдарда уйғурлар ишләйду, әмма көплигән уйғурларниң бундақ карханиларға кирәлмәсликини, һөкүмәттин көрмәй уйғурлар өзлириниң бошаңлиқидин көрсә болиду" дегәнләрдин ибарәт.

Уйғурларниң авазиға қисмән қулақ салғанлиқи үчүн,хитай оқурмәнләр тәрипидин кәң көләмлик һуҗумға учриған хитай обзурчи шав йү йеқинда йәнә, " биздә башқиларни қәстән кәмситиш барму ‏- йоқ? " дегән мавзуда бир парчә обзурчи мақалиси елан қилди.

Мақалидә аптур узақ йиллардин буян ғәрб дунясиниң еғир кәмситишигә учрап көңүл азаби чәккән хитайларниң әмдиликтә билип ‏ - билмәй башқа милләтләрни кәмситиш йоли тутуватқанлиқини қаттиқ тәнқид қилған. У мақалисидә чоң қуруқлуқтики хитайларни чүшинишкә болидиғанлиқини, әмма канададәк бир демократик дөләттә, һәммә милләтләрниң әқәлли инсанлиқ һәқ - һоқуқлириға һурмәт қилидиған бир дөләттә өзлирини катта зиялий вә даңдар шәхс дәвалған бир қисим хитайларниң очуқ ‏- ашкара һалда башқа бир милләтни кәмситиватқанлиқини көрүп өзиниң интайин әпсусланғанлиқини оттуриға қоюп, башқа милләтләрниң авазиға һурмәт қилмайдиған, ғәрб дунясида яшаватқан хитайларни " җисми ғәрбтә болғини билән, идийиси һеч узгәрмигәнләр " дәп тәнқид қилиду.

Уйғурлар авазиға қисмән қулақ салғанлиқи үчүн канадада яшаватқан хитай оқурмәнлириниң шикайити астида қалған хитай обзурчи шав йү бу мәсилигә нисбәтән өзиниң қаттиқ әпсусланғанлиқини баян қилип мундақ дәп язиду:
" Шинҗаңдики уйғурларни кәмситип шикайәт қиливатқанлар техи йеқиндила хитайдин канадаға кәлгәнләр вә яки қени қиззиқ бәңваш яшлар әмәс, канадада яшаватқиниға узун йиллар болған, канаданиң нуқтилиқ органлирида хизмәт қиливатқан, давамлиқ һалда ғәрбни милләтләргә баравәр сиясәт қолланмиди дәп ағринип йүрүйдиғанлар шундақла канада җәмийитидә милләтләрни кәмситиш, төвән көрүш қатарлиқларға һичқандақ орун йоқлуқини яхши билидиған, узлирини даңлиқ зиялий дәп қарайдиғанлар иди."

Аптур канадада яшаватқан хитай көчмәнлириниң омуми әһвалини тәһлил қилип мундақ дәйду: " канадада яшаватқан хитай көчмәнлириниң көпинчиси алий мәктәп вә яки доктурлуқ унваниға игә кишиләр, әмма уларниң миллий мәсилиләрни башқа милләтләрниң һәқ - һоқуқлири нуқтисда туруп, канадачә тәһлил қилиш сәвийиси узиниң дәриҗисидин көп төвән. Улар уйғурларниң авазиға әстайидиллиқ билән қулақ селип беқишни халимайду, буниң әксичә һечқандақ асассизла өз бешимчилиқ билән уйғур миллитини нәзирийиви сәвийиси йоқ дәп кәмситиду. Улар уйғурларниң арисиға чоңқур чөкүшни халимайду‏ - ю, әмма бир тәрәплимә һалда уларни террорчилиққа бағлашқа тиришиду. Улар йәнә хитай һөкүмитидин немә үчүн дегән соални сораштин өзини қачуриду."

Аптур канададики хитай көчмәнлиридә сақлиниватқан юқириқидәк догмилиқларни ирқчилиқ вә хитай маарипи кәлтүрүп чиқарған ақивәтләр шундақла хитайниң сахта тәшвиқати шәкилләндүргән йитәрсизликләр дәп тәнқид қилиду.

Аптур обзурида хитай җәмийтидә шәкиллинип қалған догмилиқларни, хитайларниң өсүп йетилиш муһити билән бирләштүрүп тәһлил қилип мундақ дәп язиду: "биз кичигимиздинла җуңгодики аз санлиқ милләтләрни компартийә азадлиққа ериштүргән, аз санлиқ милләтләр чоқум биз хитайларниң ярдими вә ғәмхорлуқи астида яшиши керәк дәйдиған феодаллиқ җәмийәттики қуллуқ түзүм тәсири астида өсүп йетилдуқ, бу өзимизчә бәхитлик турмуш кәчүрүш тәшвиқат тәрбийиси иди. Қәлбимиздә хитай миллити һәммидин улуқ,хитай миллити һәммидин һөрмәтлик дәйдиған идийә пүтүн вуҗудимизға мөһүр болуп бесилип кәткән."

Аптур бу мәсилиләрни хитай көчмәнлириниң, канададәк көп хил мәдәнийәтләрниң ортақ гүллинишигә кәң қосақлиқ билән имканийәт яритип беридиған бир дөләткә идийә вә мәнивийәт җәһәттин маслишалмаслиқидики асаслиқ сәвәбләр дәп оттуриға қойған.

Уйғурларниң авазиға қисмән қулақ салғанлиқи үчүн канададики хитай көчмәнлириниң шикайитигә көмүлүп қалған хитай обзорчи шав йү,хитайдики хитай миллити билән уйғур қатарлиқ милләтләр оттурисидики мунасивәтләрни мәсхиирә қилип мундақ дәп язиду: "чоң қуруқлуқта әсирләр бойи, мәңгү ахирлашмайдиған хитайлар, уйғур қатарлиқ аз санлиқ милләтләргә ярдәм қилип яшайдиған әһвал мәвҗүт. Хәқ сениң ярдимиңни халамду ‏ - халимамду, буниң билән һечкимниң кари йоқ, 'мән хәнзу болғанлиқим үчүн ярдәм қилғучи, сән аз санлиқ болғанлиқиң үчүн маңа тайинип яшишиң керәк ' дәйдиған чоң хәнзучилиқ мәвҗүт. Буни канада җәмийити көтүрәлмәйду."

Аптур чоң қуруқлуқта сақлиниватқан аз санлиқ милләтләргә маңидиған йол бәрмәсликни хитай шовинизми дәп тәнқид қилиду.

Кәмситишниң бир хил иҗтимаи һадисә икәнликини, бу шу җәмийәттә яшаватқан кишиләрниң демократик сапасиға мунасивәтлик мәсилә икәнликини илгири сүргән аптур, обзуриниң ахирида канадада яшаватқан хитай көчмәнлирини,идийисидики коммунизмдин қалған догма идийиләрни чөрүп ташлап, канададики демократик түзүм бәрпа қилған инсан һәқлири вә демократийини қобул қилип, башқиларниң авазиға көпрәк қулақ селиштәк есил әхлақни өгинишкә чақирған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт