Канадада уйғур, тибәт вә хитай вәкиллириниң юмулақ үстәл йиғини чақирилди

Канаданиң асия тәтқиқат җәмийити йеқинда оттава университетида йиллиқ йиғин чақирип, хитай қатарлиқ шәрқий асия вә һиндистан қатарлиқ җәнубий асия әллири мәсилилири бойичә түрлук темиларда зор көләмлик илмий муһакимә елип барған иди. 29‏ - Өктәбирдин 31‏ - өктәбиргичә давам қилған йиғинда уйғур илидики милли мәсилә оттуриға қоюлған.
Мухбиримиз әркин
2010.11.03
Urumqi-xitay-piqaq-esker-qatil-305 Сүрәттә, 14 - ийул, дөң көврүк базириниң йенида, қораллириға өткүр тиғларни бекитип, уйғурларға қарши постта турған хитай қораллиқ сақчилиридин бири.
AFP Photo

Йиғинда канадалиқ хитай мутәхәссисләрдин сав хухуа билән җәй юәнюән "шинҗаңда етник һәрикәтчанлиқниң алаһидә өрники " дегән темида доклат бәргән. Бу қетимқи йиғинда диққәт қозғиған алаһидә нуқтиларниң бири, асия тәтқиқат җәмийитиниң канададики уйғур, тибәт вә хитай вәкиллирини тәклип қилип, хитайниң демократийә вә кишилик һоқуқ мәсилиси бойичә юмулақ үстәл йиғини уюштурғанлиқидур.

Канада асия тәтқиқат җәмийитиниң оттава университетида чақирилған илмий муһакимә йиғини хиитай, японийә, һиндистан қатарлиқ шәрқий вә җәнубий асия әллири мәсилилири бойичә түрлүк темиларда елип берилған, җүмлидин иҗитмаий, сияси, сода - иқтисад, миллий, диний вә мәдәнийәт қатарлиқ мәсилиләр бойичә елип берилған зор көләмлик илмий муһакимә йиғини иди. 3 Күнлук йиғин җәрянида йиғиннииң тәшкили оргини йәнә канададики уйғур, тибәт вә хитай вәкиллирини тәклип қилип, хитайниң демократийә, кишилик һоқуқ мәсилилирини музакирә қилишни асас қилған мәхсус юмулақ үстәл йиғини уюштурған. Йиғинға канада уйғур җәмийитиниң рәиси руқийә турдуш ханим, хитай демократийә фронтиниң канададики вәкили, хитай кишилик һоқуқ тор бети вә канада тибәт җәмийити қатарлиқ аммиви тәшкилат вә органларниң мәсуллири қатнашқан болуп, йиғинда һәр қайси тәрәпләр өзлири дуч келиватқан нөвәттики мәсилиләр, чәтәлдики һәрикәтләрни қандақ қилип хитайниң мәмликәт ичидики демократийә вә кишилик һоқуқ тәрәқиятини алға сүрәләйдиған күчкә айландурғили болиду, дегән темилар бойичә музакирә елип барған.

Чәтәлдики уйғур, тибәт җәмийәтлири вә хитай демократик тәшкилатлири дуч келиватқан тосқунлуқлар вә қийинчилиқлар бу қетимқи юмулақ үстәл йиғинида музакирә қилинған муһим мәсилиләрниң биридур. Йиғинда руқийә ханим канада уйғур җәмийити дуч келиватқан мәсилиләр һәққидә тохтилип, канада уйғур җәмийити билән канададики хитай тәшкилатлириниң арисида диалог елип беришниң муһимлиқини, лекин бу икки топ арисида диалог елип беришниң қийинға тохтаватқанлиқини билдүргән. Руқийә ханимниң әскәртишичә, бу икки топ арисидики диалогниң қанат йейишиға тәрәпләрниң тарихи тәҗрибә, мәдәнийәт вә пикир қилиш усули қатарлиқ амиллар тосалғу болуватқандин сирт, бәзи писхологийилик амиллар рол ойнаватқан болуп, буниңда хитай тәшкилатлириниң уйғур мәсилисини дадиллиқ билән қоллаштин өзини қачуруштәк амилларниң роли бар.

Канада хитай муһаҗирлири әң көп олтурақлашқан ғәрб әллириниң бири болуп, канадада бир милйон 300 миң хитай яшайду. Лекин уйғурлар канада җәмийитидики сан җәһәттин әң аз иҗтимаий топларниң биридур. Руқийә ханимниң әскәртишичә, хитайларниң сан җәһәттин көп болуши канададики уйғурларда бәзи әнсизликләрни қозғимай қалмиған. Улар хитай муһаҗирлириниң иқтисади вә иҗтимаий күчидин пайдилинип канада сияситигә тәсир көрситишидин, уларниң канадани нурғун мәсилиләрдә хитай билән мурәссәлишишкә мәҗбурлап, уйғурларни бир чәткә қайрип қоюшидин әндишә қилидикән.

Канададики уйғурлар билән хитайларниң өз ‏- ара диалоги қийинға тохтисиму, лекин тибәтләр билән хитайларниң өз ‏ - ара диалог қурмиғи бир қәдәр асанға чүшидикән. Тибәтләрниң вәкили тәнзин җинмо асия тәтқиқат җәмийитиниң йиғинида сөз қилип, канададики тибәтләр билән хитайларниң өз ‏- ара алақә вә диалог қуруши интайин муһим дәп қарайдиғанлиқини билдүргән. Тибәт роһани даһиси далай лама йеқинда канадани зиярәт қилип, торонтодики бир тибәт паалийәт мәркизиниң ечилишиш мурасимиға қатнашқан иди. Тәнзин җинмо, далай ламаниң бу җәрянда торонтодики хитай җәмийити билән сөһбәт елип барғанлиқини вә улар билән мунасивәтни күчәйтишни оттуриға қойғанлиқини билдүргән. Лекин, бәзи анализчилар хитайлар билән тибәтләрниң асан диалог қуралишидики сәвәбләрни мулаһизә қилип, бу ноқул далай ламаниң мустәқиллиқтин ваз кечип, тибәткә хитайниң қол астидики аптономийә тәләп қилғанлиқи билән мунасивәтлик болупла қалмай, буниң йәнә тарих, мәдәнийәт, дин вә писхологийилик сәвәблириниң барлиқи вә бу амиллар диалогниң қанат йейишиға тосалғу болуватқан сәвәбләрдин һесаблинидиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Асия тәтқиқат җәмийити уюштурған уйғур, тибәт вә хитай вәкиллириниң юмулақ үстәл йиғинида оттуриға қоюлған әң муһим мәсилиләрниң йәнә бири, кишилик һоқуқ паалийәтчилири вә сияси актиплири хитайға қайтип берип паалийәт елип беришқа мүмкинчилик болмиған әһвалда қандақ қилиши керәк дегән мәсилидур. Йиғинда канада йорк университети асия ‏- тинч окян райони тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси шумейк әпәнди, канаданиң кишилик һоқуқни зор күч билән қоллайдиған бир дөләт болуш сүпитидә хитайниң демократийилишиши вә кишилик һоқуқни алға сүрүшидә муһим рол ойниялайдиғанлиқини илгири сүргән. Лекин шумейк әпәндиниң тәкитлишичә, бу йәрдики әң муһим мәсилә хитайда кишилик һоқуқни қандақ қилип алға сүрүш вә хитайни қандақ қилип өзгәртиш мәсилисидур. У, канададики җуңго кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң юртиға қайталмайдиғанлиқи, уларниң пәқәт канадада туруп хитай кишилик һоқуқ тәрәққиятини алға сүрүш паалийити елип баралайдиғанлиқини әскәртип, "шуңа биз хитайға баралмайдиған әһвалда қандақ қилиш керәк ? дегән мәсилини тәтқиқ қилишимиз лазим" дигән.

Канада - хитай мунасивити баш министир харпер һакимийәт сориған дәсләпки мәзгилләрдә начарлишип, һүсәйин җелил қатарлиқ бир қисим канада пуқралириниң хитай тәрипидин тутқун қилиниши вә узун муддәтлик қамақ җазалириға мәһкум қилиниши билән илгириләп йирикләшкән иди. Лекин 2008‏ - йили америкида башланған пул - муамилә кризисидин кейин, канада һөкүмити хитай билән болған мунасивитини тәңшәшкә киришкән вә хитай кишилик һоқуқ хатирисини ашкара тәнқид қилиштин мәсилини йепиқ сөһбәт арқилиқ һәл қилиш йолини тутқан иди.

Лекин, руқийә ханим асия тәтқиқат җәмийитиниң юмуйлақ үстәл йиғинида канада һөкүмитиниң хитай билән йепиқ сөһбәт елип беришиға қарши икәнликини әскәртип, канада вә хәлқара җәмийәтни хитай билән кишилик һоқуқ мәсилилиридә йепиқ сөһбәт елип бармаслиққа, кишилик һоқуқ сөһбәтлирини очуқ ‏- ашкара елип беришқа чақирған. Руқийә ханимниң қаришичә, канада һөкүмити кишилик һоқуқ мәсилисидә хитайға ашкара хитап қилиши вә ашкара бесим ишлитишии лазим. Очуқ - ашкара бесим йепиқ сөһбәткә қариғанда үнүмлик болиду.

Юмулақ үстәл йиғинида йәнә, канадалиқ кишилик һоқуқ паалийәтчилиридин "җуңго кишилик һоқуқ тори бети"ниң мәсули майк клигер әпәнди сөз қилип, хитай кишилик һоқуқ хатириси йеқинқи 20 йилдин буян дуняниң изчил диққитини қозғап келиватқанлиқини, нөвәттә, хитай бу бесимниң тәсиридә зор көләмлик бир өзгиришниң һарписда туруватқанлиқини билдүргән. Клигер, "мән шуниңға ишинимәнки, зор көләмлик өзгириш йүз беришкә техиму аз қалди" дегән. Канада асия тәтқиқат җәмийитиниң 3 күнлук бу йиғинида дуняниң һәр қайси җайлиридин кәлгән 50 кә йеқин мутәхәссис вә тәтқиқатчи доклат бәргән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.