Ким җуңел вә васлав хавел

Тонулған әркинлик күрәшчиси васлав хавелниң вапатти дунядики барлиқ тинчлиқ сөйәрләрни қаттиқ қайғуға салған бир пәйттә, шималий корийиниң дектатор лидири ким җуңелниң вапат болғанлиқи елан қилинди.
Мухбиримиз ирадә
2011.12.20
kim-jung-il-305.jpg Бейҗиңдики шималий корийә әлчиханисиниң алдидики ким җуңелниң рәсимини көрүватқан кишиләр. 2011-Йили 20-декабир.
AFP

Шәнбә күни чех җумһурийитиниң сабиқ президенти, тонулған демократчи васлав хавел кесәл сәвәби билән 75 йешида вапат болди. 1936-Йили дуняға кәлгән хавел 1960-йилларда сабиқ чехесловакийидики дектатор һакимийәткә қарши қозғалған демократик һәрикәтләргә башламчилиқ қилған. 1977-Йили мәшһур “77 хитабнамиси” ни елан қилип, чехословакийини дектатор түзүм арқилиқ башқурған чехословакийә коммунистик партийисигә җәң елан қилған, у сиясий паалийәтлири сәвәблик түрмигә ташланған. 5 Йил түрмидә йетиш җәрянида вә түрмидин қоюп берилгәндин кейин нурғун риязәтләрни чәккән васлав демократик һәрикәтлириниму наһайити қейин шараитларда елип барған. У 1989-йили 27-ноябирдин башлап 10-декабирғичә давам қилған оқуғучилар һәрикитиниң йетәкчиси болуп, бу һәрикәт чехословакийә коммунист партийисиниң бир партийилик һакимийитини аяғлаштурған мәшһур тинчлиқ инқилабидур. 1990-Йили 6-айда чехословакийидә 1946-йилидин бериқи тунҗи демократик сайлам өткүзүлгән, нәтиҗидә васлав чехословакийә җумһурийитиниң президенти болуп сайланған. У президент болғандин кейин дөләттә нурғун иқтисадий вә сиясий ислаһатларни елип барған шундақла1993-йили чехословакийиниң чех вә словакийәдин ибарәт икки дөләткә тинчлиқ билән бөлүнүшидә муһим рол ойниған. Чех җумһурийитиниң тунҗи президенти болған васлав 2003-йили президинтлиқтин қалғандин кейин өзиниң демократийә принсиплириға асасән, дуняниң охшимиған җайлиридики демократик һәрикәтләрни актип қоллиған. У нурғун қетим хәлқара кишилиик һоқуқ мукапатлириға еришкән. Дунядики 100 мәшһур шәхсләр тизимликидә 4-орунда йәр алған. Васлав хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитигә җүмлидин уйғурлар вә тибәтләрниң вәзийитигә көңөл бөлгән бир шәхс болуп, у рабийә қадир ханим биләнму бир қанчә қетим учрашқан. Қисқиси, васлав хавел һаятида инсаний қиммәтләрниң әң муһим орунда туридиғанлиқиға вә барлиқ һакимийәтләрниң инсаний қәдир-қиммәтни биринчи орунға қоюшиға ишинип, һаяти бойичә бу принсипида чиң туруп кәлгән.

Ваславға охшаш өз һаятини тинчлиққа беғишлиған бир шәхсниң вапати дунядики барлиқ тинчлиқ сөйәрләрни вә демократийә қоллиғучилирини қаттиқ қайғуға салди. Америка президенти барак обама бу мунасивәт билән сөзлигән баянатида, васлав хавелниң һаятиға юқири баһа берип “униң тинчлиқ йолида қилған күрәшлири бир импраторлуқниң һүлини тәврәтти, инсаний бир лидерликниң һәрқандақ қоралдин күчлүклүкини испатлап бәрди” деди.

Германийә баш министири ангила меркел ваславниң кишилик пәзилитиниң униң әркинлик вә демократийә йолида елип барған күрәшлиригә охшашла қиммәтлик икәнликини тәкитлиди вә униң қилған паалийәтлириниң сабиқ шәрқий германийидиму зор тәсир яратқанлиқини ейтти. Қисқиси, демократик әлләрниң барлиқ лидирлири униң һаятиға йүксәк баһа бәрди.

Васлав хавелгә охшаш инсанпәрвәрлик абидиси билән охшаш бир вақитта, йәни шәнбә күни ахшам дуняда өзиниң диктаторлуқи билән даң чиқарған йәнә бир “мәшһур” лидир ким җуңел һаятидин айрилди. Ким җуңелниң, дадиси ким җуң илсун сабиқ совет иттипақидики мәзгилдә йәни 1941-йилида сибирийидә туғулғанлиқи мәлум. Әмма, шималий корийиниң рәсмий бәлгилиридә униң 1942-йили шималий корийиниң бакду тағлиридики һәрбий базида дуняға кәлгәнлики, у туғулғанда асманда икки юлтузниң пәйда болғанлиқи һекайә қилиниду. Шималий корийиниң қурғучиси ким илсинниң оғли болған ким җуңел дадиси ким илсун 1994-йили вапат болғандин кейин дөләтни идарә қилған. Дөләтни қаттиқ һәрбий түзүм билән башқурған ким җуңел дунядики 4-чоң армийиниң лидири. Шималий корийә хәлқигә өзини “қәдирлик лидир” дәп мәдһийиләткән ким җуңел дөләтни дунядин пүтүнләй айривәткән. Бу дөләтниң хәлқи өз лидирлириниң нур чечип туридиған йүзи, армийиниң иш-излиридин башқа һечқандақ кино, телевизийә яки башқа дөләтләр, хәлқләр һәққидә бирму һөҗҗәтлик филим көрүп бақимиған. Чүнки шималий корийидә кино көрүш чәкләнгән.

Ким җуңелниң өлүми билән шималий корийигә киришигә рухсәт қилинған б б с мухбири уйәрдики көргәнлирини мундақ дәп баян қилған:
-Пюңяң университетиниң инглизчә факултетидики оқуғучилар билән учришип, улардин инглизчини қандақ қилип бундақ яхши өгәндиңлар дәп сориғинимда, улар маңа “улуғ даһимизға рәһмәт. У бизниң инглизчә өгинишимизгә рухсәт қилди” деди. Мән йәнә улардин дунядики лидирлардин кимләрни билисиләр дәп сорисам улар маңа “сталин вә мав зидуң” дәп җаваб бәрди. Әмма улар нелсон мандила дегән исимни аңлапму бақимиған икән. Техникидин хәвәрсиз шималий корийә хәлқи йолларни лата билән тазилайдикән. Кичиккинә балилар даһийларниң һәйкәллирини қоли билән сүртуп чиқидикән.

Ким җуңел вәзипидә олтурғандин бери, дөләттә һечқандақ иқтисадий ислаһат елип бармиған, 23 милйон шималий корийә хәлқи ачлиқта яшиған. Хәлқара кишилик һоқуқ органлири һазирғичә 3 милйон әтрапида кишиниң ачлиқтин өлгәнликини илгири сүриду. Мушу йилниң бешида шималий корийидә йәнә бир қетим ачлиқ кризиси йүз бәргән. Дәсләптә буни қобул қилмиған шималий корийә даирилири вәзийәтниң яманлишиши билән бир қисим хәлқара қутқузуш органлириниң ашлиқ ярдимини қобул қилишқа башлиған иди.

Бүгүн лос анҗилис вақти гезитидә бу икки лидир һәққидә мундақ бир селиштурма елан қилинди:
-Шималий корийиниң даһийси ким җуңелниң хәлқи ачарчилиқ билән боғушуватқанда, униң мәхсус японийидин вә италийидин тәклип қилинған ашпәзлири бар иди. У өзи зерикип қалса көрүп, көңлини ачидиған 20 миң кинодин тәркиб тапқан кино архипи бар. Әмма у җәнубий корийә яки америкиниң кинолирини көргәнләрни түрмигә солайду. У иқтисадий ислаһатларни бит ‏-чит қилип, униң орниға ядро бомбиси ясиған. У өзи русийигә баридиған пойиз сәпиридә қизил һарақ ичип қисқучпақа йәйду. Әмма у учурни қамал қилип, пикрини сөзлигәнләрни қамайтти.

Аптор һәптә ахирида вапат болған бу икки лидирниң тамамән охшимайдиған икки хил һаяти үстидә тохтилип мундақ баян қилған:
-Ким җуңелниң әксичә, васлав у бир өктичи иди. Һаятиниң хейим ‏-хәтәр астида болушиға қаримай, демократик һәрикәтлирини давамлаштурған, түрмиләргә чүшкән. Ахири өктичиликтин президентлиққичә күрәш қилип чиққан. У чех хәлқиниң әң ишәнчлик кишисигә айланған. Һаятиниң хейим-хәтәр астида болушиға қаримай дектаторлуққа қарши чиқип, коммунизмға хатимә бәргән. Бу икки лидир арисидики пәрқ толиму зор. Васлав хавел хәлқини бир дәврдин охшимайдиған бир дәвргә башлап киргән. Униң хәлқигә болған садақити униң қозғатқуч күчи иди.

Әркинлик вә демократийә болсила болмайду әлвәттә, кишиләргә озуқ вә өй керәк. Әмма өзини өзи идарә қилиш арзуси вә кишилик һоқуқниң мустәбитчиликкә вә залимлиққа қарши күриши өзиниң қиммитини қайта-қайта испатлиди. Бу урушта, ким җуңел өзиниң шәхсийәтчилики, қудрәткә тоймаслиқи билән өз хәлқиниң бешиға күлпәт яғдуруп, күлпәтниң символи болди. Әмма васлав болса барчиниң һөрмитигә сазавәр бир үлгиниң символи болди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.