Xitay “Büyük kroran qurulushi” gha meblegh ajratmaqchi

Shinxu'a torining xewirige asaslan'ghanda, xitay hökümiti “Büyük kroran qurulushi” gha meblegh ajratmaqchi bolghan.
Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2011-11-17
Share
4000-Yilliq-momiya-305.jpg Gérmaniyining bérlinda élip bérilghan, 2007-yili 14-öktebirdin tartip 2008-yili 14-yanwarghiche dawamlashqan, “Yipek yolining esli qiyapiti” namliq körgezmide körsitilgen, Uyghur élidin tépilghan, 4000 yilliq tarixqa ige mumiya.
AFP Photo

Kroran qedimiy shehirining bayqalghinigha bir esirdin artuq waqit bolghan bolsimu, Uyghur medeniyitining yiltizini qézishning tunji béketliridin biri bolghan bu qedimiy mirasni qoghdashqa izchil sel qarilip kélin'gen idi.

Xitay ziyaliyliridin xétaw, chén en qatarliqlarning shinxu'a torida 16-noyabir élan qilghan “Dölet büyük kroran qurulushini qozghimaqchi” namliq uzun ziyaret maqaliside bayan qilinishiche, xitay hökümiti kroran qedimiy shehirini qoghdash we qézish qurulushigha meblegh ajritidiken. Bu yerge 30 métir égizlikte munar yasap, qedimiy sheher xarabilikini yuqiridin közitish shara'iti hazirlaydiken. Biraq, Uyghur medeniyitining büyük yadnamiliridin biri bolghan bu qurulushqa xitay hökümitining qanchilik meblegh serp qilidighanliqi, qandaq konkrét qurulush élip baridighanliqi maqalide bayan qilinmighan. Hazir bu qedimiy sheher xarabiside asar'etiqilerni qoghdash namida süy yowsing, yang jün, li pingféy, gaw litaw qatarliq töt xitay yashawatmaqta iken.

Uyghurlarning yiltizining bir uchi bolghan kroran qedimiy shehiri dunyagha meshhur “Kroran güzili” tépilghan jay. Bu sirliq qedimiy sheher 1901-yili shwétsiyidiki ékspéditsiyichi séwin hédin teripidin keship qilin'ghandin buyan, shwétsiye, gérmaniye, yaponiye, rusiye qatarliq ellerde bu sheher toghrisida qanchilighan kitablar we qanche yüzligen maqaliler yézilghan. Yaponiye qatarliq bir qisim döletlerning hetta bashlan'ghuch mekteplirining derslikliridimu kroran qedimiy shehiri toghrisida melumatlar bar. Emma xitay hökümiti Uyghur wetinini ishghal qilghili yérim esirdin artuq waqit ötken bolsimu, bu qedimiy sheherni qoghdash toghrisida etrapliq, mukemmel bir pilanni otturigha qoyup baqmighan.

“Dölet büyük kroran qurulushini qozghimaqchi” namliq maqaligha asaslan'ghanda, bu qurulushqa gu'angjudiki melum baylar meblegh sélishni xalighan. Buningdin xitay döletlik medeniy miraslarni qoghdash idarisining xitay baylirining chet'ellik sayahetchilerni bu meshhur qedimiy sheherge jelp qilip, bayliq toplishi üchün yol échip bermekchi boluwatqanliqi sézilmekte. Xelq'ara qelemkeshler Uyghur merkizining re'isi qeyser özhun ependi kroran qedimiy shehri toghrisidiki tesirati bildürüp ötti. U sözide xitay hökümitining bu qétim kroran qedimiy shehirini qoghdash namida élip barmaqchi bolghan qurulushining bu qimmetlik miras üchün buzghunchiliq qilish rolini oynaydighanliqini eskertti.

Uyghur wetinidiki qedimiy sheher xarabiliri we medeniyet iznalirining éghir buzghunchiliqqa uchrap kéliwatqanliqi hemmige melum bir hadise. Tebi'iy apetning hujumidin sirt, asar'etiqe oghrilirining bu qimmetlik menbelerdin qedimiy miraslarni oghriliqche qézish, etkes mallar ornida sétip xejlesh hadisilirining ayighi üzülgini yoq. Shinxu'a tori 14-noyabirdiki “Junggo saqchi terep oghriliqche medeniy miraslarni qézish chong enzisini pash qilip, gherbiy diyarning 3600 parchidin artuq qimmetlik medeniy miraslirini qayturup keldi” namliq xewiride bayan qilinishiche, Uyghur wetinige te'elluq bolghan bu qimmetlik bayliqlarning oghrilinish weqeliri dawamlashmaqta. Bu oghrilan'ghan medeniy buyumlar tarixi uzun bolghan nahayiti qimmetlik tam resimliri, toqulma buyumlar, yaghach we sapal buyumlarni öz ichige alghan bolup, ikki kündin béri bu toghrisidiki bes-munazire xitay tor betliride dawam qilmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet