Кишилик һоқуқ тәшкилатлири хитайниң 4 уйғурни өлүм җазасиға һөкүм қилғанлиқини тәнқид қилди

Хитай сот мәһкимиси чаршәнбә күни қарар чиқирип, 4 уйғурни өлүм җазасиға һөкүм қилғанлиқини елан қилди. Бирақ хитай сот мәһкимисиниң чиқарған қарари кишилик һоқуқ тәшкилатлирини әндишигә салмақта.
Мухбиримиз әркин
2011.09.15
xoten--saqchixana-hujum-305.jpg Хотән чоқу базири навағ сақчиханиси. 2011-Йили 18-июл.
mil.huanqiu.com

Хитай ахбарат васитилириниң хәвәрлиридин мәлум болушичә, қәшқәр оттура сот мәһкимиси чаршәнбә күни абдуғени йүсүп, абликим һәсән, мухтәр һәсән вә муһәммәтнияз турсун қатарлиқ 4 уйғурни хотән навағ, қәшқәр йеңи базар вәқәлиридә ойниған роли сәвәблик өлүм җазасиға һөкүм қилған. Бу һәқтики хәвәрләрдә сот мәһкимисиниң уларни террорлуқ тәшкилат қуруп, паалийәт елип бериш, қанунсиз партлатқуч ясаш, адәм өлтүрүш, от қоюш қатарлиқ җинайәтләр билән әйибләп, өлүм җазасиға буйруғанлиқи илгири сүрүлгән болсиму, бирақ уларниң қандақ сотланғанлиқи, халиған адвокат тәклип қилалиған-қилалмиғанлиқи, өзини ақлишиға йол қоюлған-қоюлмиғанлиқи, йол қоюлған болса қандақ ақлиғанлиқи қатарлиқ сот җәряниға даир тәпсилий деталлар тилға елинмиған.

Нөвәттә уларниң һөкүм елан қилинип дәрһал етип ташланған-ташланмиғанлиқи, әгәр етип ташланмиған болса юқири дәриҗилик сот мәһкимисигә әрз қилишиға йол қоюлидиған-қоюлмайдиғанлиқи мәлум әмәс. Лекин мәһбусларниң қолға елинғандин башлап 40 күн ичидә сотлинип, өлүм җазасиға һөкүм қилиниши кишилик һоқуқ тәшкилатлирида җиддий әндишә қозғиди.

Б д т кишилик һоқуқ кеңиши тән җазасиниң алдини елиш комитети 4 уйғурға берилгән өлүм җазасиға инкас қайтуруп, мәзкур комитетниң һәр қандақ өлүм җазаси вә тән җазасиға қарши туридиғанлиқини билдүрди. ‏Комитет баянатчиси роберт колзел мәзкур делониң тәпсилати һәққидә конкрет тохталмайдиғанлиқини әскәртип, лекин “бу йәрдики аваричилик, биз хитайниң өзидә болмиғанлиқимиз үчүн бу хил делоларда зади қандақ иш йүз бәргәнликини сорап, уни айдиңлаштуруш. Лекин б д т омумйүзлүк өлүм җазасиға қарши туриду. Лекин бу бәзи еғир җинайи қилмишларда өлүм җазаси бериш тамамән хәлқара қанунларға хилап дегәнлик әмәс. Б д т ниң өлүм җазасиға қәтий қарши икәнлики өлүм җазасиниң қанунсизлаштурулғанлиқидин дерәк бәрмәйду. Лекин өлүм җазаси қанунлуқ болған вә бигунаһ кишиләрни өлтүрүштәк қатиллиқ һәм еғир җинайи қилмишлар садир қилинған тәқдирдиму, өлүм җазасиға елип баридиған делоларда сот чоқум мустәһкәм маддий пакитларға таянған болуши керәк. Мана бу б д т ниң өлүм җазаси мәсилисидики омуми позитсийиси” дәп көрсәтти.

Германийини мәркәз қилған хәтәр астидики хәлқләр тәшкилати болса хитайни бу 4 уйғурниң сотини сиясийлаштуруш билән тәнқид қилди. Мәзкур тәшкилатниң асия-африқа ишлири мәсули улрих делиус әпәнди әскәртип, сотниң очуқ-ашкара елип берилмиғанлиқини, мәһбусларниң халиған адвокат тәклип қилиш һоқуқи рәт қилинғанлиқини вә буниң хәлқара адаләт өлчимигә уйғун кәлмәйдиғанлиқини билдүрди. Дуня уйғур қурултийи болса мәзкур өлүм җазаси қарариға инкас қайтуруп елан қилған баянатида хитайни тәнқидләп, , бу кишиләрниң бир тәрәп қилиниш усули сотниң қанунийлиқиға җиддий гуман пәйда қилғанлиқини вә сотниң адаләтсиз елип берилғанлиқини илгири сүрди. Қурултай баянатчиси дилшат ришит, сот мәйданиниң бу кишиләргә қарши сиясий тәшвиқат мәйданиға айландүрүлғанлиқини билдүрди.

Хитай ахбарат васитилириниң хәвәрлиридә мәһбусларниң өз җинайитини иқрар қилғанлиқи илгири сүрүлгән иди. Лекин дуня уйғур қурултийи пәйшәнбә күни елан қилған бу һәқтики баянатида, мәһбусларниң қийнап иқрар қилдурүлғанлиқидин җиддий әндишә қиливатқанлиқини тәкитлигән. Хәтәр астидики хәлқләр тәшкилатидики улрух делиус, хитайда сиясий мәһбусларға тән җазаси бериш әһвалиниң омумйүзлүк мәвҗутлуқи вә бу 4 нәпәр уйғурниң қийнап иқрар қилдуруш еһтималлиқини чәткә қақмайдиғанлиқини билдүрди. Б д т ниң тән җазасиниң алдини елиш комитетиниң баянатчиси роберт колзел болса тән җазаси һәр қандақ әһвалда хәлқара қанунға хилап икәнликини агаһландурди.

У мундақ дәйду: “тән җазаси хәлқара қанунда тамамән чәклиниду. Тән җазаси һәр қандақ әһвалда чәклинидиған қилмиш. Бу мәйли дөләтниң җиддий әһвалда вә яки уруш һалитидә мән’ қилинидиған чәклимидур. Лекин сиз ниң мәлум бир җайда тән җазаси елип берилғанлиқиға испатиңиз болуши керәк. Вәқәниң тәпсилатиға даир деталлар болмиған әһвалда қәшқәрдә йүз бәргән вәқәгә ипадә билдүрмәк қийин. Бу әһвалда буниңға бизниң кесип бир немә демикимиз тәскә тохтайду.” лекин у йәнә, “сот қилиш җәряни интайин муһим бир басқуч. Сот әркин, адил вә очуқ‏-ашкара елип берилиши, кишиләрниң халиған адвокатни тәклип қилип, өзини ақлишиға капаләтлик қилиниши керәк. Бу сот басқучидики ачқучлуқ мәсилә” дәп көрсәтти.

Лекин, дуня уйғур қурултийиниң илгири сүрүшичә, абдуғени йүсүп қатарлиқ 4 уйғурни сотлаш җәрянида юқириқи өлчәмләрниң һечбиригә риайә қилинмиған. Қурултай баянатчиси дилшат ришит, хитай даирилириниң изчил хәлқара әдлийә вә кишилик һоқуқ өлчәмлирини көзгә илмай келиватқанлиқини әскәртип, хитайни өз қануниға риайә қилишқа чақирди.

Хәтәр астидики милләтләр тәшкилатидики улрих делиусниң илгири сүрүшичә, абдуғени йүсүп қатарлиқ 4 уйғурға берилгән өлүм җазаси районниң муқимлиқи вә интайин назук әһвалда туруватқан уйғур-хитай мунасивитиниң келәчикигә пайдисиз. У, хитайниң террорлуқ тәһдитигә учраватқан дөләт икәнликини рәт қилип, хитайниң террорлуққа бәргән тәбири билән б д т ниң террорлуққа бәргән тәбири пәрқлинидиғанлиқини, хитайниң террорлуққа қарши турушни баһанә қилип, уйғурлардики охшимиған пикир вә наразилиқларни бастуруватқанлиқини билдүрди.

Лекин, хитай һөкүмити 4 уйғурниң адаләтсиз җазаланғанлиқиға даир тәнқидләрни рәт қилип, уларниң адил вә җинайитигә чушлуқ сотланғанлиқини илгири сүрмәктә. Хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси җяң йүй йәнә хитайниң қануний васитиләрни қоллинип, “бөлгүнчилик” вә “террорлуқ” қа қәтий зәрбә беридиғанлиқини илгири сүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.