Kishilik hoquqini közitish teshkilati amérika - xitay kishilik hoquq di'alogida Uyghur weziyiti qatarliq mesililerning otturigha qoyulushini telep qildi

Amérika - xitay kishilik hoquq di'alogi washin'gtonda élip bérilidu. Xelq'aradiki kishilik hoquq teshkilatliri mezkur di'alogni yéqindin közitishke bashlidi. Xitaydiki kishilik hoquq teshkilati bu xildiki teshkilatlarning biridur.
Muxbirimiz jüme
2010-05-11
Share
Urumchi-Uyghur-ayallar-namayishi-305.jpg Süret, 7 - iyul, ürümchi at - beygisi meydani rayonidiki uyghur ayallirining xitayning erlirini we balilirini tutup ketkenlikige qarshi namyishidin bir körünüsh.
YouTube Din élindi.

Süret, 7 - iyul, ürümchi at - beygisi meydani rayonidiki Uyghur ayallirining xitayning erlirini we balilirini tutup ketkenlikige qarshi namyishidin bir körünüsh.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati bolsa, mezkur di'alog harpisida amérika tashqi ishlar ministiri hilariy klinton xanimgha mektup yollap, xitayda künsayin nacharlishiwatqan kishilik hoquq xatirisi we 5 - iyuldin kéyinki Uyghur weziyiti qatarliq mesililerni bu nöwettiki di'alogning muhim témisi qilishqa chaqirdi.

Bu nöwetlik amérika - xitay kishilik hoquq di'alogi söhbiti 13 - 14 - may amérika paytexti washin'gtonda élip bérilidu. Di'alogda xitayning kishilik xatirisi, döletni qanun bilen idare qilish qatarliq mesililerde söhbet élip bérilidighanliqi ilgiri sürülmekte.

Bash shtabi nyuyorkqa jaylashqan mexsus xitaydiki kishilik hoquq ehwalini tetqiq qilidighan kishilik jem'iyiti - xitaydiki kishilik hoquq teshkilati(HRIC), amérikining mezkur di'alog béshida xitay xelqige toghra bésharet bérishi lazimliqini körsitetti.

Bu heqte toxtalghan xitaydiki kishilik hoquq teshkilatining ijra'iye diréktori sharon hom xanim mundaq dédi: "amérika da'iriliri uchurni peqet xitay hökümitigila emes, belki xitay ichidiki ammiwi teshkilatlargha we dunya jama'etchilikigimu yetküzüshi kérek. Ular shu arqiliq amérika qoshma shtatlirining xitaydiki kishilik hoquq mesiliside keskin ikenlikini xelq'ara jem'iyetke bildüreleydu."

Sharon hom xanim yene, mezkur di'alogning xitay yéngidin dölet bixeterliki qanuni élan qilghan peytlerge toghra kelgenlikini, shunga bu di'alogning intayin muhim ehmiyetke ige ikenlikini qoshumche qildi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati, di'alog bashlinishtin ilgiri mezkur di'alogqa alahide ehmiyet bergen kishilik hoquq teshkilatliridin biri.

Shu munasiwet bilen mezkur teshkilat 7 - may amérika tashqi ishlar ministirigha mektup yollidi. Mektupta, xitayning ammiwi teshkilat qurush qiyinlashturulghan yéngi belgilimisini bikar qilish, kishilik hoquq adwokatlirining kespi guwahnamisini yéngilap bérish we xitay türmiside yétiwatqan tonulghan öktichi zatlarni qoyup bérish qatarliq mesililer asasliq gewdilendürülgen.

Mektupta yene 5 - iyul weqesidin kéyinki Uyghur éli weziyitimu alahide tilgha élin'ghan. Mektupta, xitay hökümitining 5 - iyul weqesidin kéyin Uyghurlarni qara - qoyuq tutqun qilghanliqi, kishilik hoquqni közitish teshkilatining peqet bir qisim chonglar we ösmürlerni öz ichige alghan 43 neper Uyghur erning ghayib bolghanliqigha alaqidar uchurgha ige bolalighanliqi körsitilgen.

Mektupta mundaq déyilgen: " 6 - we 7 - iyul élip bérilghan keng kölemlik tutun qilish herikiti jeryanida iz - déreksiz ghayib bolghanlarning mesilisi téxiche hel bolghini yoq."
 
Yuqiriqi mesililerning bu nöwetlik di'alogda ilgiri sürülüshining intayin muhimliqi heqqide toxtalghan kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki xitay tetqiqatchisi filim kayn ependi mundaq dédi: " eger bu di'alogni emeliy we ehmiyetlik bolsun deydikensiz, undaqta xitayning bashqa jayliri we shinjangda mewjut we yüz bériwatqan xalighanche tutup turush, iz - déreksiz yoqap kétish mesilisi, shundaqla izchil dawamliship kéliwatqan 'qara türme'  mesilisi bu di'alogda choqum otturigha qoyulushi kérek."
 
Kayn ependining qarishiche, eger bu mesililer otturigha qoyulmisa, bu mezkur söhbet heqqide yene bir qatar mesililerni keltürüp chiqiridiken.

U mundaq dédi: "undaqta bu her ikki terepning bu söhbetni bir ehmiyetlik söhbetke aylandurushta qanchilik estayidil bolghanliqigha nisbeten so'al tughduridu."

Amérika - xitay kishilik hoquq di'alogi 1990 - yili bashlan'ghan. 13 Qétimliq di'alogdin kéyin, di'alog her xil sewebler bilen 2002 - yilidin 2008 - yilighiche toxtap qalghan idi.

Di'alog 2008 - mayda bir qétim élip bérilghan. Bu qétimqisi 15 - qétimliq kishilik hoquq di'alogi bolup, bu mezkur di'alogning ikki yildin buyan tunji qétim élip bérilishi.

Xitaydiki kishilik xatirisini igiliri sürüshte, ilgiriki di'aloglar köp netije bermigen idi. Bu nöwetlik di'alog amérika téxi iqtisadiy kirizis patqiqidin pütünley chiqip bolalmighan bir mezgilge toghra keldi.

Bu heqte toxtalghan sharon hom xanim, bu, eslige keltürülgen di'alog bolghachqa, bek chong netije kütüshning ri'alliq  bolmaydighanliqi shundaqtimu, öz jem'iyitining di'aloggha yenila ümidlik qaraydighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "biz ularni (di'aloggha qatnashquchi tereplerni) di'alogning toluq jeryani asasida ochuq doklat élan qilishqa qistawatimiz. Biz buning bérilgen tekliplerge nisbeten kishilerning keskin diqqitini tartishigha ümidlik. Shundaq bolghanda amérika we xitay puqraliri néme bolghanliqini bilidu. Biz bu arqiliq söhbetlerde ilgirilesh hasil qilalaymiz."
 
Bu heqte toxtalghan kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki xitay tetqiqatchisi filim kayn ependimu di'alog jeryanining ochuq - ashkara bolushining muhimliqini ilgiri sürdi.

U mundaq dédi: "héch bolmighanda amérika hökümiti bolsimu, kishilik hoquq mesiliside xitayning aldigha qandaq mesililer otturigha qoyulghan we qandaq ilgirileshler qolgha keltürülgenlikini öz xelqige bildürüshi kérek. Bu di'alogning ochuq - ashkara bolushi elwette zörür."
 
Melum bolushiche, kishilik hoquq söhbitige qatnishidighan amérika diplomatliri ömikige amérikining démokratiye, kishilik hoquq we emgekke mes'ul mu'awin tashiqi ishlar ministiri maykil posér yétekchilik qilidiken.

Birleshme agéntliqida körsitishiche, söhbetke qatnishidighan xitay terep wekillirimu amérikigha kélip bolghan bolup, wekillerni xitay tashqi ishlar ministirliqi xelq'ara jem'iyetler ishxanisi mudiri chén shu bashlap kelgen. Bu ayning 24 - küni, xitay paytexti béyjingda, amérika - xitay istratégiyilik we iqtisadiy di'alogi élip bérilidu.

Kishilik hoquq mutexessisliri xitaydiki kishilik hoquq mesilisining bu yéghindimu otturigha qoyulushi kéreklikini ilgiri sürüshmekte.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet