Xitay merkizi hökümitining köchmen yötkesh siyasiti bingtu'en da'irilirinimu narazi qilmaqta

Ötken hepte küytun tor békitide, xitay ölkiliridin Uyghur aptonom rayonidiki bingtu'enlerge yéngidin kéliwatqan xitay köchmenlirining ziyade köplüki hem sapasining töwenliki heqqidiki maqale bésilghan.
Muxbirimiz méhriban
2011-01-25
Share
bingtuan-kochmen-305.jpg 1950-Yili qeshqerge köchüp kirgen herbiy köchmenler.
/chuckkraus.wordpress.com

Maqalide ötken esirning 80- yilliridin kéyin Uyghur élige yéngidin köchürülüp kéliwatqan xitay köchmenlirining ziyade köp bolghandin sirt, bu yéngi xitay köchmenlirining medeniyet hem exlaq sapasining bekla töwen bolghini üchün, ular yerlik Uyghurlarning naraziliqining küchiyishige seweb bolupla qalmastin, Uyghur élige 80- yillardin ilgiri kélip yerleshken xitay köchmenliri bilen yéngidin kelgen xitay köchmenliri arisidiki ziddiyet küchiyip, bingtu'enning ichki qismida muqimsizliq amillirining küchiyishige seweb boluwatqanliqi bayan qilin'ghan. Shundaqla xitay merkizi hökümitidin Uyghur élige ziyade köp köchmen yötkesh siyasitige tüzitish kirgüzüsh telep qilin'ghan.

Shinjang ishlepchiqirish qurulush armiyisining shimaliy küyton tor békitide “Shinjanggha qarighularche köchürülüwatqan yéngi xitay köchmenliri hurun, meynet, medeniyet sapasi töwen” namliq bir parche maqale bésildi.

Maqalide xitayning Uyghur élidiki musteqil kénezliki dep atalghan ishlepchiqirish qurulush armiyisining, 10- déwiziyisidiki 80- yillardin ilgiriki köchmen xitaylar bilen 80- yillardin kéyin xitay ölkiliridin köchürüp kélin'gen yéngi xitay köchmenlirining sapasi sélishturulush arqiliq, xitay merkizi hökümitining xitay ölkiliridin bingtu'en'ge yéngidin yerleshtürüwatqan xitay köchmenlirining medeniyet hem exlaq sapasigha diqqet qilish telep qilin'ghan.

Maqalide bu heqte mundaq bayanlar bérilidu:

"1951-Yildin buyan ishlepchiqirish-qurulush armiyisige memliketning herqaysi jayliridin köchmenler kélip orunlashti.80- Yillardin ilgiri ishlepchiqirish-qurulush déwiziyilirige kélip orunlashqanlar asasen herbiy septin qaytqanlar, ottura mektep sewiyisidiki ziyaliy yashlar hem töwen'ge qayta terbiyige chüshken yuqiri sewiyilik ziyaliylar idi. U mezgillerde ishlepchiqirish qurulush déwiziyilerning medeniyet sapasi pütün memliket boyiche aldinqi qatarda idi. Bu köchmenlerge yerlik milletlerning medeniyet alahidiliki, turmush aditi heqqide terbiye yaxshi ishlen'gini üchün ular yerlik milletlerning örp-aditi bilen bir qeder pishshiq tonush idi. Shunga 80-yillargha qeder ular bilen yerlik milletler arisida tinch yashash keypiyati shekillinip, rayonning muqim weziyitige kapaletlik qilin'ghan idi. Emma 1982- yili bingtu'en kéngeytilip qurulush qarar qilin'ghandin kéyin, bu yerge kelgen yéngi xitay köchmenlirining medeniyet sapasi, exlaq sapasigha kapaletlik qilinmidi. Türmidin qoyup bérilgen jinayetchiler, namrat nahiye-yézilardiki héchqandaq medeniyet sewiyisi bolmighan bir qisim köchmenler tökme qilinip déwiziyilerge orunlashturuldi. Halbuki 80-yillardin ilgiri bu yerge kelgen ziyaliy yashlarning köpchiliki sherqiy déngiz boyi ölkiliridiki aliy bilim yurtlirigha ketkendin kéyin qaytip kelmidi. Buning bilen bingtu'enning qurulmisida ixtisasliqlar sirtqa éqip kétish ehwali yüz berdi. Bingtu'enning medeniyet hem exlaq sapasida zor derijide chékinish kélip chiqip, jem'iyette muqimsizliq amilliri kücheydi."

Maqalide yéngi köchmenlerning medeniyet hem exlaq sapasining bekla töwenliki misallar arqiliq mundaq bayan qilin'ghan:

"Biz tepsiliy tekshürüsh arqiliq shuni bayqiduqki, yéngidin bingtu'en'ge orunlashqan bu köchmenlerning medeniyet hem exlaq sapasi tolimu töwen. Bolupmu xénen ölkisidin kelgenler ish qilish xushyaqmaydighan hurun, chéchilangghu kishiler topi dep qaralmaqta. Yéngi köchmenler gerche xish bilen sélin'ghan méhmanxana hem yataq öyliri ayrim öylerde olturuwatqan bolsimu, emma bu öylerning qalaymiqanliqidin kirgen kishi put qoyghudek jay tapalmaydu. Ularning orun-körpiliri aylap-aylap aptapqa sélinmaydu, kirlikliri yuyulmaydu. Qazan-qomuch, chine-qachiliri da'im yuyuqsiz turidu. Ularning öyi hem özliridin kéliwatqan betbuy puraqtin yénida turghili bolmaydu. Undin bashqa 82- yildin kéyin bingtu'en'ge orunlashturulghan köchmenler arisida oghriliq, lükcheklik qilip türmige qamalghandin kéyin, jaza mudditi toshup qoyup bérilgen nurghun ijtima'iy jinayetchiler bar. Bu xil sapasi töwen bolghan kishiler topi rayonda muqimsizliq peyda qilip, bingtu'enning ilgiriki jenggiwarliqining yoqilishigha seweb bolmaqta."

Maqalide xitay merkizi hökümitidin rayon'gha qaratqan köchmen yötkesh siyasitide yéngi xitay köchmenlirining sapasigha kapaletlik qilish agahlandurulup mundaq bayanlar bérilgen:

"Eger yéngidin köchürülüp kéliniwatqan xitay köchmenlirining medeniyet hem exlaq sapasigha kapaletlik qilinmay, Uyghur élining örp-aditi, medeniyitidin pütünley xewersiz bolghan zor türkümdiki xitay köchmenliri qarighularche köchürülüp kélinip, Uyghurlar arisigha orunlashturulsa, bu yéngi köchmenlerge aldi bilen rayondiki Uyghurlarning naraziliqi küchiyip, Uyghurlarning bundin kéyinki téximu zor naraziliq heriketlirining partlishigha seweb bolushi mumkin. Undin bashqa, medeniyet hem exlaq jehettin sapasi tolimu töwen bolghan bu yéngi köchmenler bu zémin'gha 50-60- yillarda kélip yerleshken xitay köchmenliri hem ularning ewladlirining naraziliqini qozghap, bingtu'enning ichki qismida kona köchmenler bilen yéngi köchmenler otturisidiki ziddiyetni kücheytip, bingtu'en ichide qalaymiqanchiliq peyda qilidu. Eger ehwal mushundaq dawamlishiwerse, Uyghur aptonom rayonining muqimliqini qoghdash wezipisini alghan bingtu'enning ilgiriki jenggiwarliqi pütünley yoqilip, bingtu'enning öz ichidiki muqimliq eng zor ijtima'iy mesilige aylinishi mumkin."

Maqalide yene, Uyghur élining xitay xeritiside igiligen zémini chong bolsimu, emma bu yerde paydilinishqa bolidighan térilghu yer kölimi hem su menbesining kemchiliki qatarliq amillarmu otturigha qoyulup, bu zéminning yenimu köpligen xitay köchmenlirini orunlashturushqa muwapiq emesliki eskertilip, yéngidin yötkep kélinidighan xitay köchmenlirining medeniyet sapasi birqeder yuqiri bolghan bilim igiliri bolushi telep qilin'ghan.

Xitay weziyitini közetküchilerning qarishiche, nöwette xitay merkizi hökümitining Uyghur élige köchmen yötkesh siyasitidiki, xitayning namrat ölkiliridin medeniyet hem exlaq sapasi töwen bolghan bir qisim yéngi xitay köchmenlirini Uyghur élige türküm-türkümlep yerleshtürüsh siyasiti, nöwette Uyghur élidiki musteqil kinezlik dep atalghan bingtu'en da'irilirining iqtisadiy menpe'itige ziyan yetküzüsh éhtimali kücheygini üchün, nöwette Uyghur élige ilgiri yerleshken xitay köchmenliriningmu naraziliqi küchiyishi mumkin iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet