Gherb metbu'atliri: tarim mumiyaliri körgezmisining kéchiktürülüshini siyasiy muhit keltürüp chiqarghan

Xitay da'irilirining tosqunluqi bilen bir mezgil kéchiktürülgen “Yipek yolining siri” namliq körgezme pénsilwaniye uniwérsitéti muzéyida 18- féwraldin bashlap échilghandin kéyin, mezkur körgezmige qoyulghan buyumlar heqqide herxil maqaliler élan qilinishqa bashlidi. Bezi maqalilerde körgezmige qoyulghan tarim quruq jesetliri qozghighan heyranliq tepsiliy bayan qilin'ghan.

2011.03.01
mummy-305.jpg Uyghur élidin tépilghan quruq jesetlerning béri gérmaniyidiki bir qétimliq körgezmide
AFP
Körgezmige 40 yashlar chamisida dep qariliwatqan 3 ming 800 yilliq ayal mumiya, bir bowaq, we yene 1 métir 98 santimétir égizliktiki er mumiyaning kiyim-kéchekliri qoyulghan. Gherb metbu'atlirida bu heqte élan qilin'ghan maqalilerde körgezmige qoyulghan quruq jesetlerge alahide orun bérildi. Bezi xewerlerde xitaylar “ Shawxé güzili” dep atiwalghan ayalning mumiyasi “ Uyqudiki sahibjamal” dep süretlendi.

Amérikining filadélfiye shtatidin chiqidighan “ Delikom waqti” torida bérilgen “ Sirlarni échish” namliq maqalide neqil qilishiche, pénsilwaniye uniwérsitéti xitay til- edebiyati proféssori wéktor méyér körgezmige qoyulghan ayalning jesitini gérmaniyining dangliq kino cholpini marléné di'étrich (Marléné Di’étrich) ke oxshatqan we: men uni qumluqtin kelgen marléné di'étrich dep ataymen, dégen.

Doktor méyér yene mundaq dégen: bu mumiyalar biz kütkendek xitaylargha xas irqiy alahidilikke emes bolup, belki bularning boyi égiz, térisi aq, chachliri qizghuch qongur. Heqiqeten heyran qalarliq.

Maqalilerde yene bu quruq jesetlerning qedimiy yawropa, sherqiy yawropa yaki gherbiy yawropaliqlardek kiyin'genliki alahide tilgha élin'ghan.

“Nyuyork waqit géziti” de élan qilin'ghan “ Uzun we müshkül seper üstidiki yene bir béket” namliq maqalide körgezmige qoyulghan 10 ayliq bowaqning sus qongur chachlirining béshigha kiydürülgen keshmir böktin chiqip turidighanliqi, hetta uning yénigha öchke térisidin yasalghan süt botulkisi qoyulghanliqimu bayan qilin'ghan.

Halbuki, maqale mu'ellipliri ortaq halda bu körgezmining néme üchün kéchiktürülgenliki hemde körgezme waqtining néme üchün qisqartilghanliqidiki heyranliqini yoshurup qalalmighan.
“ Yipek yolining siri” namliq bu körgezme bir yil ilgiri kaliforniye shtatigha jaylashqan bowérs muziyi teripidin amérikigha élip kélin'gen we shundin kéyin amérikidiki bir nechche muzéyda körgezme qilin'ghan idi.

Halbuki, körgezme pénsilwaniye uniwérsitéti muzéyida échilishqa ikki hepte qalghanda xitay da'iriliri esliy buyumlarni körgezmige qoyushtin yéniwalghan.

Esli bu körgezmining pénsilwaniye muzéyida 5- féwraldin bu yil 5- iyun'ghiche échilishi pilan qilin'ghan idi.

Xitay da'iriliri körgezmini néme üchün tuyuqsiz emeldin qaldurghanliqi heqqide héchqandaq chüshendürüsh bermigen bolsimu, pénsilwaniye muzéy da'iriliri buni bir “Uqushmasliq” dep izahlighan.

“Nyuyork waqit géziti” de körgezmining kéchiktürülüshini siyasiy muhit keltürüp chiqarghanliqi körsitilgen.

 Maqalide bu heqte mundaq bayanlar bérilgen “ Etrapingizgha baqsingiz. Körgezmige qoyulghan bu buyumlarning néme üchün antropologiyilik we éstétik muhimliqidin üstün turidighan mezmunlargha ige ikenlikini bayqaysiz.”

Maqalide bu körgezmining ismini “ Yipek yolining siri” dep qoyushning tolimu tarliq qilidighanliqi, chünki körgezmige qoyulghan bezi buyumlarning yipek yoli güllen'gen dewrlerdin xéli burunqi dewrlerge tewe ikenliki, bolupmu körgezmige qoyulghan ayal jesitining mis qorallar dewrige tewe ikenliki körsitilgen.

Xewerge qarighanda, siyasiy kilimat sewebidin nöwette mezkur quruq jesetlerge a'it tetqiqatni chongqurlashturushta qiyinchiliq tughulghan. Bezi foto süretlerning ashkarilanmasliqi, xitaygha oxshimaydighan ademlerning kütmigen yerdin bayqilishi qatarliqlar gherb alimlirining bu heqte téximu ilgiriligen tetqiqatlarni élip bérishini tesleshtürgen.

Pénsilwaniye uniwérsitéti muzéyi “Yipek yolining siri” namliq tarim quruq jesetliri körgezmisining eng axirqi békiti. Körgezmige Uyghur élidin tépilghan 150 xil arxé'ologiyilik buyum qoyulghan bolup, körgezme bu yil 28 - martqiche dawam qilidu.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.