Тарих бетидин йоқалған милләт—манҗуларниң аптоном район қуруш чүшиниң бәрбат болуши

Тил, йезиқ вә миллий өрп-адәтлири ассимилятсийә болуп түгигән милләтләрниң қайтидин баш көтүрүш пурсәтлириму түгигән болиду. Тарихта бүгүнки хитай чоң қуруқлуқи тәвәсидә бүйүк империйә қуруп әсирләп дәвр сүргән манҗулар буниң типик мисали.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2012-08-21
Share
manju-ayali-305 2010 - Йили 11 - март күни, хәлқ қурултийи йиғиниға кәлгән бир манҗу айал башқа вәкилләр билән тйәнәнмен мәйданида.
AFP

19-Авғуст күни бошүн тор бетидә, манҗуларниң “манҗу аптоном райони қуруш” арзусиниң әмәлгә ашмаслиқидики сәвәбләрни шәрһлигән бир мақалә елан қилинди. Мақалидә, хитай ичи вә сиртидики манҗуларниң йиллардин буян аптоном район қуруш арзулирида болуп кәлгән болсиму, бу шерин чүшлириниң техичә әмәлгә ашмиғанлиқи, манҗуларниң тил, йезиқлирини, миллий өрп-адәтлирини йоқитип, хитайларға ассимилятсийә болуп кәткәнлики буниң түпки сәвәблиридин бири икәнлики йорутуп берилгән.

Манҗулар 1115-1234-йиллириғичә җин сулалисини қуруп һакимийәт үстидә яшиған. Кейин моңғулларға бойсунған. 1616-Йили қайтидин баш көтүрүп, “кейинки җин сулалиси” ни қуруп, сәлтәнитини әслигә кәлтүргән. 1636-Йили сулалә намини “бүйүк чиң сулалиси” дәп өзгәрткән. Таки 1912-йили хитай милләтчилири баш көтүрүп, “җуңхуа минго” ни қурғучә болған шунчә узун әсирләр мабәйнидә, пүтүн хитайни идариси астиға алған һалда өз һакимийитини сақлап кәлгән. 1924-Йили ахирқи падишаһ пуйи ордидин һәйдәп чиқирилғандин кейин, манҗу ханиданлиқиға рәсмий хатимә берилгән.

Әмма, 1931-йили японийә шәрқий шималдики үч өлкини ишғал қилип, 1932-йили “манҗурийә дөлити” ниң әслигә кәлгәнликини җакарлиди вә 1934-йили униң намини “манҗурийә империйиси” қилип өзгәртти. Бу империйә 1945-йили 8-айниң 5-күни японийә иккинчи дуня урушида тәслим болғанға қәдәр давамлашти.

Мақалидә көрситилишичә, милләтчи хитайниң өз вақтидики тәшәббуснамә вә тәшвиқатлирида “җуңхуа минго дөлитини хитай, манҗу, моңғул, хуйзу, тибәттин ибарәт бәш милләт ортақ қурди” дейилгән. 1949-Йили хитай коммунистлири һакимийәт бешиға чиққандин кейин манҗудин башқа милләтләргә аптоном район қуруп бәргән болсиму, манҗуларниң аптоном район қуруш илтимасини рәт қилған. Әмәлийәттә, бүгүнки хитай земини манҗуларниң игидарчилиқидики земин болуп, хитай тупрақлиридин башқа, уйғур дияри, ички моңғул, тибәт қатарлиқ районларниң һәммиси хитай коммунистлири варислиқ қилған земинлардур. Хитай коммунистлири техи, қанчә он әсирлик манҗу тарихини хитай тарихи қилип сөзләйду. Тарихта манҗулар яратқан мәдәнийәтләрни хитай мәдәнийити дәп атайду. Һонлар, манҗулар, моңғулларниң қанчә-қанчә әсирлик мустәмликисидә яшиған хитайлар, бу тарих мусаписидә барлиққа кәлгән нәрсиләрниң һәммисини җуңхуа миллитиниң мүлки, мәдәнийити һесаблайду.

Мақалидә баян қилинишичә, лявниң, җилин, хейлуңҗяңдин ибарәт үч өлкидики кишиләр өзлирини җуңхуа миллити дәп қаримайду. Улар әсли мәнбәси тоңгуслардин болған манҗуларниң әвладлири. 2000-Йилидики нопус статистикисида көрситилишичә, манҗуларниң нопуси 160 милйондин юқири. Әмма бүгүн, уларниң нә тил, йезиқи, нә миллий өрп-адити, нә мәдәнийәт намайәндилиридин әсәрму йоқ.

Көзәткүчиләрниң қаришичә, уларниң миллий кимликини йоқитишидәк бу қәдәр еғир паҗиәләргә йолуқушиға, өз өрп-адәтлирини сақлашқа әһмийәт бәрмигәнлики, хитай тилини манҗу тилидин әтивар билгәнлики, манҗучә кийиништин хитайчә кийинишни әла көргәнлики, хитайлар билән турмуш қуруштин сақлиналмиғанлиқи қатарлиқ көплигән амиллар сәвәб болғандин ташқири, хитайниң түрлүк бесимиға, ассимилятсийә сиясәтлиригә баш әгкәнлики асасий сәвәб болған.

Д у қ муавин рәиси үмид агаһи әпәнди манҗулар тарихта йолуққан бесимларға бүгүн уйғурларниңму йолуқуватқанлиқини, бәлки техиму еғир йолуқуватқанлиқини тилға алди. У хитайдин қутулуш арзусидики уйғурларниң қандақ қилғанда манҗулар йолуққан қисмәтләрдин сақлиналайдиғанлиқи тоғрисида тохталди. Үмид агаһи әпәнди сөзидә, “қош тиллиқ маарип”ни өз пәрзәнтлириниң истиқбали үчүн пайдилиқ көрүватқан бәзи ата-аниларни агаһландурди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт