Ләғмән техникисини марко поло елип кәлгәнму яки өгинип кәткәнму? (2)


2006.10.13

Ирландийидә чиқидиған Irish Times гезитиниң 6 ‏- өктәбир санида, язғучи килиффорд кунанниң "ләғмән техникисини марко поло елип кәлгәнму яки өгинип кәткәнму? дегән тема хитайда техичә талаш-тартишта' сәрләвһилик мақалиси елан қилинди. Мәзкур мақалидә хитайда сиҗил давамлишиватқан бу муназирә хәвәр қилиниш арқилиқ, заманимизда уйғурлар дуч келиватқан риял мәсилиләр уйғур тарихидики муһим вәқәләр қисқартип баян қилинған.

Заманимизда нефит вә тәбиий газ байлиқи билән тониливатқан бу район қәдимдә йипәк йоли билән мәшһур иди

‏-'Шинҗаң' дәп атиливатқан бу район, заманимизда өзиниң нефит вә тәбиий газ байлиқлири билән мәшһур болуштин илгири йипәк йоли билән мәшһур иди. ‏-‏-‏- Дәп баянини давамлаштуриду ирландийә язғучиси килиффорд кунан "ләғмән техникисини марко поло елип кәлгәнму яки өгинип кәткәнму? дегән тема хитайда техичә талаш-тартишта' сәрләвһилик мақалисидә ‏-‏-‏-‏- қәдимқи заманда бу райондин өтидиған йипәк йолиниң түгә карванлири оттура асия- билән явропани бир-биригә улап турған иди. Қәдимқи бу йипәк йоли искәндәр зулқәрнәйн, марко поло...Ларни ғәрбтин шәрққә елип кәлгән болса, чиңгизхан, сарабан ...Ларни шәрқтин ғәрбкә елип барған. Йипәк йолида йүз бәргән мушундақ вәқәләр арқилиқ ғәрб мәдәнийити билән шәрқ мәдәнийитини бир-биригә чүшәндүрүлгән. Мушу йипәк йоли билән, һәтта буниңдин бирнәччә миң йиллар бурун явропадики селтик аһалилири бу районға келип йәрлик аһалилар билән бирләшкән. Шу заманлардики тарихниң пакити болған тәклимакандики момиялар һазир көз алдимизда турупту.

Хитайниң хән сулалиси бу районға қәдәм басқанда түркий хәлқләрниң қаршилиқиға учриған ‏

- Хитай хән сулалисиниң адәмлири бу районға миладидин бурунқи биринчи әсирдә қәдәм басқан, ‏‏- дәп баянини давамлаштуриду ирландийә язғучиси килиффорд кунан, ‏- улар қәдәм басқанда, бу райондин моңғулийә яйлақлириғичә йейилған түркий аһалилар вә моңғулларниң әҗдадлири қаршилиқ көрсүтүп, уларни паракәндә қилған. Шундақ тоқунушлуқ заманлардин кейин, бу районда буддизм мәдәнийити пәйда болди. Бу мәдәнийәт хитай сулалилириға тәсир көрсәтти. Милади 8 ‏- әсирдә, хитайниң таң сулалиси қайтидин бу районни өзиниң кантроллиқи астиға елишқа башлиған һаман, у йәнә моңғулийә яйлақлиридики түркий - моңғул аһалилириниң қаршилиқиға дуч кәлди. Ахир милади 11 ‏- 12 ‏- әсирләрдә, бу районда пүтүнләй түркийләрниң һакимлиқи тикләнгәндин кейин, улар бу районға ислам динини елип кәлди.

Өткән әсирниң баш йеримида үрүмчи хәтәрлик җайға айланған иди

‏- Милади 1755 ‏- йили, манҗур ханлири бу районни өзиниң контроллиқи астиға елишқа башлиған болсиму, ‏- дәп баянини давамлаштуриду ирландийә язғучиси килиффорд кунан, ‏-‏-‏-‏- лекин һазирқи хитай һөкүмити милади 1870 ‏- йилида хитайниң чиң сулалиси бу районға һөкүмранлиқ қилди, дегән пикрини давамлаштуруп кәлмәктә. Һазирқи хитай һөкүмити дуняға 'хитайниң чиң сулалисиниң генерали 1865 ‏- йили бу районда, яқуббек йетәкчиликидики мусулманлар топилаң көтүрүп җакарлиған мустәқил шәрқи түркистан дөлитини йоқатқан иди' дәп чүшәндүриду. Дәрвәқә, яқуббек әйни заманда беританийиниң агенити иди, у һиндистанниң һемайиси астида чар русийисиниң тәсиригә қарши һәрикәт қилған иди. Истратегийилик бүйүк оюнлар түпәйлидин, өткән әсирниң баш йеримида үрүмчи дегән бу шәһәр бир хәтәрлик җайға айланған иди. Бу район тәприқичи җәңгаһларниң җәңги-җедәллири вә сүйи-қәстлири ичидә қалди. Хитайниң бу районға әвәткән әмәлдари яң зиңшин дәл 1916 ‏- йили өзиниң дүшминигә зияпәт берип өлгән. Уни өлтүргүчиму, бирнәччә йилдин кейин башқилар тәрипидин сүйиқәст қилинған. Бундақ сүйиқәстлик йилларниң тәсири бу райондин һазирғичә кәтмәйватиду.

Аптоном районда уйғурлар пәқәт җәнуб тәрәптила көп санлиқ болуп турди

‏‏- Һазирқи бейҗиң һөкүмити 1955 ‏- йили 90% аһалиси хитай болмиған бу районни аптоном район дәп елан қилди, ‏- дәп баянини давамлаштуриду ирландийә язғучиси килиффорд кунан, ‏- шуниңдин кейин, хитай һөкүмити бу районда, шу аптоном раюн арқилиқ өзиниң тәсирини кәң -көләмдә тикләшкә башлиди. Хитай һөкүмити алди билән өзиниң тәсирини бу районниң шимал тәрипигә сиңдүрди. Уйғурлар болса пәқәт бу районниң җәнуб тәрәипидила көп санлиқ милләт болуп турди. Хитай һөкүмити өзиниң төмүр тол қатнишини бу районға туташтурғандин кейин, хитайлар үрүмчигә ләнҗудин еқип келишкә имканийәт туғулди. 1963 ‏- Йилидин башлап хитай һөкүмити бу районни хитайларға ечивәтти. Шуниңдин кейин бу районда 'янар тағ учқунлири' өксимәс, униң янғини бейҗиң тәрпкә йүзлинишкә башлиди.

Ләғмәнниң тәми ғәрбтиму, шәрқтиму тилға тетийдиғанлиқи муназирә тәләп қилмайду

‏‏- юқирида баян қилинғандәк тиничсиз, биарам йиллар бу районда қәрәлсиз давам қиливатиду, ‏‏- дәп баянини давамлаштуриду ирландийә язғучиси килиффорд кунан, ‏‏- бу районда таң атмас кечә болди. Әмма кочиларда мәйли уйғур болсун яки хитай болсун, уларниң һәммиси тамақниң мәзилик- тәмликини изләйдикән. Уларниң һәр қандиқи, шәкли вә тәми 'спәгәди' дәп атилидиған италийичә йемәк түригә охшайдиған ләғмән дегән тамақтин һәргиз зерикмәйдикән. Италийичә 'спәгәди' дегән чөпаш техникисини марко поло явропадин елип келип, у бу районда йәрлишип ләғмән болуп қалғанму яки марко поло моңғул сулалисини зиярәт қилғанда, бу райондики чөпаш техникисини италийигә елип кетип, у явропада тәрәққи қилдурулуп 'спәгәди' болуп қалғанму? гәрчә бу тема үстидики талаш тартиш һазирға қәдәр давамлишиватқан болсиму, әмма ғәрбтә кишиләр яхши көридиған бухил чөпаш, шәрқтиму охшашла кишиләр меһрини үзәлмәйдиған чөпаш болуп туруватқанлиқи һәргиз муназирә тәләп қилмайду. (Түгиди) (вәли)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.