Leghmen téxnikisini marko polo élip kelgenmu yaki öginip ketkenmu? (2)


2006-10-13
Share

Irlandiyide chiqidighan Irish Times gézitining 6 ‏- öktebir sanida, yazghuchi kilifford kunanning "leghmen téxnikisini marko polo élip kelgenmu yaki öginip ketkenmu? dégen téma xitayda téxiche talash-tartishta' serlewhilik maqalisi élan qilindi. Mezkur maqalide xitayda sijil dawamlishiwatqan bu munazire xewer qilinish arqiliq, zamanimizda Uyghurlar duch kéliwatqan riyal mesililer Uyghur tarixidiki muhim weqeler qisqartip bayan qilin'ghan.

Zamanimizda néfit we tebi'iy gaz bayliqi bilen toniliwatqan bu rayon qedimde yipek yoli bilen meshhur idi

‏-'Shinjang' dep atiliwatqan bu rayon, zamanimizda özining néfit we tebi'iy gaz bayliqliri bilen meshhur bolushtin ilgiri yipek yoli bilen meshhur idi. ‏-‏-‏- Dep bayanini dawamlashturidu irlandiye yazghuchisi kilifford kunan "leghmen téxnikisini marko polo élip kelgenmu yaki öginip ketkenmu? dégen téma xitayda téxiche talash-tartishta' serlewhilik maqaliside ‏-‏-‏-‏- qedimqi zamanda bu rayondin ötidighan yipek yolining tüge karwanliri ottura asiya- bilen yawropani bir-birige ulap turghan idi. Qedimqi bu yipek yoli iskender zulqerneyn, marko polo...Larni gherbtin sherqqe élip kelgen bolsa, chinggizxan, saraban ...Larni sherqtin gherbke élip barghan. Yipek yolida yüz bergen mushundaq weqeler arqiliq gherb medeniyiti bilen sherq medeniyitini bir-birige chüshendürülgen. Mushu yipek yoli bilen, hetta buningdin birnechche ming yillar burun yawropadiki séltik ahaliliri bu rayon'gha kélip yerlik ahalilar bilen birleshken. Shu zamanlardiki tarixning pakiti bolghan teklimakandiki momiyalar hazir köz aldimizda turuptu.

Xitayning xen sulalisi bu rayon'gha qedem basqanda türkiy xelqlerning qarshiliqigha uchrighan ‏

- Xitay xen sulalisining ademliri bu rayon'gha miladidin burunqi birinchi esirde qedem basqan, ‏‏- dep bayanini dawamlashturidu irlandiye yazghuchisi kilifford kunan, ‏- ular qedem basqanda, bu rayondin mongghuliye yaylaqlirighiche yéyilghan türkiy ahalilar we mongghullarning ejdadliri qarshiliq körsütüp, ularni parakende qilghan. Shundaq toqunushluq zamanlardin kéyin, bu rayonda buddizm medeniyiti peyda boldi. Bu medeniyet xitay sulalilirigha tesir körsetti. Miladi 8 ‏- esirde, xitayning tang sulalisi qaytidin bu rayonni özining kantrolliqi astigha élishqa bashlighan haman, u yene mongghuliye yaylaqliridiki türkiy - mongghul ahalilirining qarshiliqigha duch keldi. Axir miladi 11 ‏- 12 ‏- esirlerde, bu rayonda pütünley türkiylerning hakimliqi tiklen'gendin kéyin, ular bu rayon'gha islam dinini élip keldi.

Ötken esirning bash yérimida ürümchi xeterlik jaygha aylan'ghan idi

‏- Miladi 1755 ‏- yili, manjur xanliri bu rayonni özining kontrolliqi astigha élishqa bashlighan bolsimu, ‏- dep bayanini dawamlashturidu irlandiye yazghuchisi kilifford kunan, ‏-‏-‏-‏- lékin hazirqi xitay hökümiti miladi 1870 ‏- yilida xitayning ching sulalisi bu rayon'gha hökümranliq qildi, dégen pikrini dawamlashturup kelmekte. Hazirqi xitay hökümiti dunyagha 'xitayning ching sulalisining générali 1865 ‏- yili bu rayonda, yaqubbék yétekchilikidiki musulmanlar topilang kötürüp jakarlighan musteqil sherqi türkistan dölitini yoqatqan idi' dep chüshendüridu. Derweqe, yaqubbék eyni zamanda béritaniyining agéniti idi, u hindistanning hémayisi astida char rusiyisining tesirige qarshi heriket qilghan idi. Istratégiyilik büyük oyunlar tüpeylidin, ötken esirning bash yérimida ürümchi dégen bu sheher bir xeterlik jaygha aylan'ghan idi. Bu rayon tepriqichi jenggahlarning jenggi-jédelliri we süyi-qestliri ichide qaldi. Xitayning bu rayon'gha ewetken emeldari yang zingshin del 1916 ‏- yili özining düshminige ziyapet bérip ölgen. Uni öltürgüchimu, birnechche yildin kéyin bashqilar teripidin süyiqest qilin'ghan. Bundaq süyiqestlik yillarning tesiri bu rayondin hazirghiche ketmeywatidu.

Aptonom rayonda Uyghurlar peqet jenub tereptila köp sanliq bolup turdi

‏‏- Hazirqi béyjing hökümiti 1955 ‏- yili 90% ahalisi xitay bolmighan bu rayonni aptonom rayon dep élan qildi, ‏- dep bayanini dawamlashturidu irlandiye yazghuchisi kilifford kunan, ‏- shuningdin kéyin, xitay hökümiti bu rayonda, shu aptonom rayun arqiliq özining tesirini keng -kölemde tikleshke bashlidi. Xitay hökümiti aldi bilen özining tesirini bu rayonning shimal teripige singdürdi. Uyghurlar bolsa peqet bu rayonning jenub tere'ipidila köp sanliq millet bolup turdi. Xitay hökümiti özining tömür tol qatnishini bu rayon'gha tutashturghandin kéyin, xitaylar ürümchige lenjudin éqip kélishke imkaniyet tughuldi. 1963 ‏- Yilidin bashlap xitay hökümiti bu rayonni xitaylargha échiwetti. Shuningdin kéyin bu rayonda 'yanar tagh uchqunliri' öksimes, uning yan'ghini béyjing terpke yüzlinishke bashlidi.

Leghmenning temi gherbtimu, sherqtimu tilgha tétiydighanliqi munazire telep qilmaydu

‏‏- Yuqirida bayan qilin'ghandek tinichsiz, bi'aram yillar bu rayonda qerelsiz dawam qiliwatidu, ‏‏- dep bayanini dawamlashturidu irlandiye yazghuchisi kilifford kunan, ‏‏- bu rayonda tang atmas kéche boldi. Emma kochilarda meyli Uyghur bolsun yaki xitay bolsun, ularning hemmisi tamaqning mezilik- temlikini izleydiken. Ularning her qandiqi, shekli we temi 'spegedi' dep atilidighan italiyiche yémek türige oxshaydighan leghmen dégen tamaqtin hergiz zérikmeydiken. Italiyiche 'spegedi' dégen chöp'ash téxnikisini marko polo yawropadin élip kélip, u bu rayonda yerliship leghmen bolup qalghanmu yaki marko polo mongghul sulalisini ziyaret qilghanda, bu rayondiki chöp'ash téxnikisini italiyige élip kétip, u yawropada tereqqi qildurulup 'spegedi' bolup qalghanmu? gerche bu téma üstidiki talash tartish hazirgha qeder dawamlishiwatqan bolsimu, emma gherbte kishiler yaxshi köridighan buxil chöp'ash, sherqtimu oxshashla kishiler méhrini üzelmeydighan chöp'ash bolup turuwatqanliqi hergiz munazire telep qilmaydu. (Tügidi) (weli)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet