Хитайда 40 милйон хәлқ ачарчилиқта өлгән йиллардики мав зедуңниң тамақ тизимлики

Тарихи материяллардин мәлум болушичә, 1958-йилидин 1962-йилиғичә хитайда 40 милйон хәлқ ачарчилиқта өлгән. Әмма сабиқ хитай рәиси мав зедуңниң күндилик тамақ үстили йәнила мол болған.
Мухбиримиз меһрибан
2011.12.12
maw-zedung-305.jpg Тйәнәнмән мәйданиға есип қоюлған мав зедуң чоң сүрити. 1989-Йили 23-май, бейҗиң
AFP

Йеқинқи бирқанчә йиллардин буянқи хитай тарихи тәтқиқат мақалилиридә, хитай коммунист һакимийитиниң тунҗи рәиси мав зедуң һәм у һакимийәт тутқан йиллардики хитай вәзийитигә қайта баһа берилмәктә.

Хитай тарихчилириниң билдүрүшичә, сабиқ хитай рәиси мав зедуң дәвридә тәхминән 80 милйондин артуқ хитай хәлқи өз әҗилисиз өлгән. Буниң ичидә мав зидуң қозғиған “чоң сәкрәп илгириләш” дәп аталған 1958-йилдики полат тавлаш һәрикити, 1959-1960-йиллардики хәлқ коммуниси қуруш долқуни дәвридә 40 милйондин артуқ хитай хәлқи ачарчилиқта өлгән.

Тарихи материялларда, мав зедуң, сталин һәм гитлер қатарлиқлар 20-әсир дуня тарихида өткән 3 чоң җаллат дәп тәриплинип келинмәктә. Мәлум болушичә, 1939-1944-йиллардики 2-дуня урушиниң баш җинайәтчиси дәп аталған гитлер 3-номурлуқ җаллат дәп аталған болуп, әйни йиллири гитлерниң буйруқи билән қирғин қилинған йәһудийлар 6 милйондин ашқан. 20-Әсирдики 2-номурлуқ җаллат дәп аталған сталин дәвридики совет иттипақида сталин қозғиған сиясий зәрбә бериш һәрикәтлиридә 20 милйон хәлқ җенидин айрилған. Һалбуки 1-номурлуқ җаллат дәп аталған мав зедуң дәвридә, 1958-йилдин 1962-йиллири мавзедуң пәйда қилған ачарчилиқ сәвәбидин хитайда 43 милйон адәм ачарчилиқтин өлгән. Мав зидуң қозғиған һәрхил сиясий зәрбә бериш һәрикәтлиридә өлгәнләр 39 милйондин ашқан болуп, мав зедуңниң зиянкәшлики түпәйлидин өлгән хәлқ 82 милйонға йетип, мав зидуңға 20-әсир дуня тарихида инсанийәткә қарши җинайәт өткүзгән 1-номурлуқ шәхс дәп баһа берилгән.

1960-Йиллири уйғур дияридиму ачарчилиқ йүз бәргән болуп, тарихи материяллардин мәлум болушичә, пәқәт ақсу вилайитиниң бай наһийисидила ачарчилиқтин өлгән кишиләр сани 20 миңдин 30 миңғичә болған. Хитай коммунист партийиси тарихида әйни йиллиридики ачарчилиқниң сәвәби изаһлинип, шу йиллири хитайда уда 3 йил тәбиий апәт йүз бәргәнлики, униң үстигә 1956-йили сабиқ совет иттипақи билән хитай оттурисидики достлуқ мунасивити бузулуп, 1960-йили 7-ай мәзгилидә хрушшеф хитайни совет иттипақиниң хитайға қилған барлиқ ярдәмлири һәм қәрзини қисқа муддәт ичидә қайтурушни қистиғанлиқи сәвәблик, мав зедуңниң буйруқи билән хитайдики барлиқ ашлиқлар йиғивелинип, пулға сундурулуп қәрз төләнгәнлики үчүн, хитай хәлқи тарихта көрүлмигән ачарчилиққа дучар болған дәп баян қилиниду.

Әмма, мав зедуңниң катипи тйән җяйиңниң әслимисидә баян қилинишичә, әйни йиллардики ачарчилиқ совет иттипақиниң қәрзини қайтурушқа мәҗбурлиши билән әмәс, бәлки пүтүнләй мав зедуңниң йүргүзгән хата сиясәт сәвәбидин йүз бәргән. Йәни мав зедуңниң “3 йилда әнглийидин ешип кетиш, 5 йилда америкиға йетишивелиш” шоари билән қозғиған чоң сәкрәп илгириләш, полат тавлаш намида дәл-дәрәхләрни кесип, тағларни қақас һалға кәлтүрүш, хәлқ коммуниси қуруш баһанисидә деһқанларниң ашлиқлирини мәҗбурий йиғивелип ашлиқларни чәт дөләтләргә сетип, бу пулларға атом бомбиси ясап синақ қилғанлиқи қатарлиқ көп хил амиллар сәвәб болған. Әйни йиллири хитайда ачарчилиқ йүз бәргәндин кейин, совет иттипақи рәһбири хрушшеф хитай баш министири җу енләй билән көрүшүп, хитайға 500 миң тонна ашлиқ ярдәм қилидиғанлиқини билдүргән болсиму, әмма мав зедуң “нәччә йүз милйон нопуслуқ хитайда бирнәччә милйон адәмниң өлүши һеч гәп әмәс, хитай аяллирини туғушқа рухсәт қилсақ бирнәччә йилдила бу бошлуқ толдурулиду. Биз ач қалсақму хрушшефниң сәдиқисини қобул қилмаймиз” дәп бу ярдәмни қобул қилишни рәт қилған.

Ундақта ашу йилларда мав зедуңму пүткүл хитай хәлқигә охшаш ачарчилиқ азабини тартқанмиди? хитай коммунист партийиси тарихида мав зедуңниң бу йилларда адди-саддилиқ билән теҗәшлик турмуш кәчүрүп хәлқ билән охшаш һалда ачарчилиқ азабини тартқанлиқи һәққидики баянлар берилгән. Әмма йеқинда чәтәлләрдики бошүн, йеңи таң телевизийиси қатарлиқ хитай тор бәтлиридә елан қилинған материяллардин мәлум болушичә, хитай һөкүмити бәлгилигән мав зедуңниң әйни йиллиридики турмуш расхоти йилиға 10 миң йүән хәлқ пули әтрапида болсиму, әмма мав зедуңниң күндилик турмуши үчүн сәрп қилинидиған пул көпинчә һалларда буниңдин зор дәриҗидә көп болған. Мав зедуң у йилларда һечқачан ачарчилиқ азабини тартмиған. Һәтта мав зедуңниң һәр күнлүк тамиқида гөш һәм чәтәлләрдин импорт қилинған һәр хил деңиз мәһсулатлири һечқачан өксимигән.

Мәсилән, бошүн тор бекитидә елан қилинған“ачарчилиқ йиллиридики мав зедуңниң бир күнлүк тамақ тизимлики” дегән мақалида баян қилинишичә, 1961-йили 4-айниң 26-күнидики мав зедуңниң бир күнлүк тамақ тизимликидә 7 түрдики тамақ тизимланған болуп, тизимликтә белиқ-рак түридики деңиз мәһсулатлири, тоху қорумилири, өрдәк-ғаз гөши, чошқа гөши, қой гөши қорумилири, кала гөши қорумилири, шорпа түридики йемәкликләр орун алған болуп, бу йемәкликләр үчүн ишлитилидиған белиқ, гөш һәм көктатлар һәр күни айропилан арқилиқ чәтәлләрдин йөткәп келинидикән. Һәр күни төт ашпәз бу йемәкликләрни тәйярлайдиған болуп, мав зедуңға тәйярланған йемәкликләргә көпинчә һалларда чока тәгмәйдикән. Мав зедуң үчүн тәйярлинидиған тоху шорписи чәтәлдин импорт қилинидиған тохуниң сөңики меһригияһ қатарлиқ қуввәт дорилири селинип 2 саәттин артуқ қайнитилидиған болуп, ашпәзләр ешип қалған тоху гөшини һәр күни бейҗиңдики әркин базарға апирип бир данә тохуни 4 йүәндин 5 йүәнгичә баһада сетип, бу пулға көктат қатарлиқларни сетивалидикән. Һалбуки, әйни йиллирида хитайдики адәттики хизмәтчиләрниң бир айлиқ мааши 40 йүән хәлқ пули әтрапида болған. Мав зедуңниң тамақ тизимлики ичидә йәнә хитай пуқралири һечқачан йәп бақмиған деңиз мәһсулатлири болуп, буларниң көпинчиси чәтәлләрдин йөткәп келинидикән.

Ундин башқа “йеңи таң телевизийиси” дә елан қилинған “мавзидуңниң кишиләр билмәйдиған сирлири” дегән мақалидә баян қилинишичә, мавзидуңниң дохтурлири униңға йәнә бәзи сағламлиқ йемәкликлири тизимликини тизип бәргән болуп, бу йемәкликләрниң көпинчиси хоңкоң арқилиқ австралийидин йөткәп келинидикән. Мав зедуң ичидиған чай һәм у чекидиған тамакиларму мәхсус униң үчүн тәйярланған “луңҗиң чейи”, җуңхуа, мүшүк ейиқ қатарлиқ алий дәриҗилик тамакилар икән.

Бу йил 9-айниң 29-күни хоңкоң университетида ишләйдиған голландийилик тарихчи профессор франк дикоттер тәрипидин йезилған “мавзидуңниң ачарчилиқи” дегән китабта баян қилинишичә, 60-йиллири мав зедуң тәрипидин пәйда қилинған “ачарчилиқ вәқәси”дә 45 милйон адәм өлүп, хитайда ачарчилиқ дәстидин адәмләр дәрәх қовзақлирини, от-чөпләрни һәтта адәмләр бир бирини йәйдиған паҗиәләр йүз бәргән болсиму, әмма мав зедуң қатарлиқ коммунист әмәлдарлар йәнила импорт қилинған алий дәриҗилик йемәкликләрни йәп, һәшәмәтлик турмуш ичидә кәйп сүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.