Pidakarliqning ülgisi memtili toxtaji wapatining 73‏ - yilliq xatire küni

Uyghur hazirqi zaman edebiyatining tonulghan wekilliridin biri bolghan sha'ir memtili tewpiq 1901 - yili atushning boyamet yézisida téwip a'iliside dunyagha kelgen. Uning atisi tereqqiyperwer kishi bolup, oghli sekkiz yashqa kirgen chaghda uni atushtiki tunji mektep - hebb zade mektipige oqushqa bergen.
Muxbirimiz pidaiy
2010.05.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Awistiraliye-Memtili-Tewpiq-Xatirisi-305 Süret, mezkuz paaliyetke qatnishiwatqan sidnéy uyghur ana til mektip oqughuchiliri memtili tewpiq ependining süritini qollirida tutushup turghan, merhumni eslesh üchün élip barghan bu paaliyet jeryanidiki körünüshlerdin biri.
RFA Photo / Jume

Yéngi mektepning özgiche ma'aripi we ehmed kamalgha oxshash ustazlirining estayidil terbiyisi memtili toxtajining yéngiche dunya qarishining shekillinishige zor tesirlerni körsetken. U, buxil yéngi ma'aripning, bolupmu hazirqi zaman pen - medeniyitini öginishning muhim rolini chongqur hés qilip, tiriship ilim - pen igiligen we ma'arip bilen xelqini qutquzush yoligha özini atashqa bel baghlighan.

1920 -, 1921 - yilliri dadisi toxtaji bilen ili, bortala, chöchek qatarliq jaylargha barghan memtili tewpiq zulum we jahalet iskenjiside ingrap yatqan xelqning hayati bilen téximu keng türde uchrashqan. 1924 - Yili abduqadir damollam qeshqerde yoshurun öltürülgende, chöchekte turuwatqan sha'ir memtili "oqudi - ashti" namliq mersiyisini yézip, exlaqini püchek pulgha satidighan jahalet hamiylirining epti - beshirisini échip tashlighan we merhum abduqadir damollamgha bolghan hörmet teziyisini ipadiligen.

Uning "oqodi - ashti" namliq shé'iri xelq ichige tarqilip, eksiyetchi hökümet we ghalchilirining jénigha tegkenliki üchün, u yoshurun teqip astigha élin'ghan. Kéyin u dostlirining mesliheti we yardimi bilen sowét ittipaqigha chiqip ketken. Memtili toxtaji sowét ittipaqida bir tereptin tirikchilik oqiti qilip؛ yene bir tereptin dawamliq oqush imkaniyetlirini izdigen we shu yilning axirida moskwada sherq darilfununigha kirip oqush pursitige ige bolghan. Bir yérim yil oqughandin kéyin, moskwadin ayrilip qara déngiz boyliridiki portlarda ashpezlik, kawapchiliq qatarliq kesipler bilen shughullan'ghan. Uning qolidin Uyghurlarning mezzilik ta'amlirini yep, orunlighan naxshiliridin Uyghur xelqining derdini anglap, uninggha ichikiship qélishqan türkiye paraxot xadimliri uning izchil oqush arzusigha hésdashliq qilip, 1926 - yili küzde uni türkiyige élip ketken.

Sha'ir memtili toxtaji istanbulda Uyghur muhajirlarning yardimi bilen oqutquchilarni terbiyilesh mektipining qara xizmetchilikige orunlashqan pursettin paydilinip, ders ötülüwatqan sinipning ishik, dérize tüwiliride ders anglap yürüp özining bilimge bolghan teshnaliqini qandurup turghan. Uzun ötmey, küchlük iltimas we chongqur qizghinliqi mektep rehberlikini tesirlendürüp, élin'ghan émtihanlardin ötüsh bilen hemmini qayil qilghan memtili tewpiq resmiy oqushqa qobul qilin'ghan we u bu mektepni püttürgendin kéyin, istanbul sheher etrapidiki bir bashlan'ghuch mektepte oqutquchi bolup ishligen.

Shu mezgillerde sherqiy türkistanda ajayip özgirishler yüz bérip, 30 - yillar qumuldin kötürülgen déhqanlar qozghilingi jin shurin eksiyetchi hökümitining aghdurulushigha seweb bolidu. Her xil siyasiy küchler tengla sehnige chiqip, ichki urush, yéghiliqlar ewjige chiqidu؛ yene bir tereptin dewr telipi, weziyetning teqezzasi bilen pütün weten teweside oyghinish, yéngi medeniyet - aqartish dolquni barliqqa kélidu. Shuning bilen ulughwar arzusini emelge ashurush üchün teqezza bolghan sha'ir memtili tewpiq 1932 - yili wetinige qaytip kelgen we 1933 - yildin étibaren yurti atushta yéngi ma'aripning teshwiqat we teshkiliy xizmetliri bilen shughullan'ghan.

Nahiyilik ma'arip hey'iti qurup, yéngi mekteplerni échishning teshkiliy we maliye mesililirini hel qilghan. Arqidinla ikki ayliq kurs échip, 61 - kursantni oqutquchi qilip terbiyilep yétishtürgen. Buning bilen pütün nahiye teweside yéngi mektep qurush dolquni kötürülüp, nahiye baziri we yézilarda jem'iy 24 mektep barliqqa kelgen. Bu mekteplerge deslepki qedemde on mingdin artuq oqughuchi qobul qilinip, atushta misli körülmigen yéngilash - aqartish weziyiti shekillen'gen.

Sha'ir memtili tewpiqning naxsha tékistliri yézip ahanggha sélishi bilen "biz - mu'ellim", "weten üchün", "qutulush yolida", "mubarek weten", "oyghan, xelq", "qutulduq", "biz Uyghur baliliri", qatarliq naxshilar meydan'gha kelgen we keng tarqalghan.

Memtili ependi 1935 - yili yazda yüz neper oqoghuchini tallap "izchilar etriti" teshkilligen. Etret ezaliri memtili ependining bashlamchiliqida mash rengde boyalghan bir xil üst kiyim, oxshash somka asqan halda "izchilar marshi" ni yangritip peyziwat, toqquzaq, opal, tashmiliq, yéngisar we qeshqer sheher etrapini piyade aylinip, yéngi ma'aripni teshwiq qilghan. Memtili ependining bu herikiti qeshqerde turuwatqan milliy qoshun qomandani, meripetperwer mehmut muhitining qollishigha érishken. Mehmut muhiti meripet düshmenlirining memtili ependige qiliwatqan til - haqaret, hujumlirigha qarshi turup, uning bixeterlikini qoghdash üchün esker chiqarghan we yurt mötiwerlirige agahlandurush xéti ewetip, ulardin ma'arip ishlirigha yardem qilishni telep qilghan. Memtili ependi bu xet munasiwiti bilen atush meshhedte uyushturulghan chong yighinda söz qilip: ". . . Yurt xelqini asaretning kishenliridin qutquzush üchün mu'ellimlik kespini eng ulugh kesip dep talliwalghanmen, belkim alte pungluq qoghushun oq bir küni méni axiretke uzitishi mumkin. Lékin men del ashu künni kütimen. Chünki men weten yolida, meripet yolida issiq qénimni töküshtin zadi qaytaymen" dep, özining polattek iradisi we qesimini köpchilikke jakarlighan.

1937 - Yilning bashlirida jallat shéng shisey aq térrorluq weziyiti peyda qilip, tereqqiyperwer, meripetperwer zatlarni türlük betnamlar bilen basturidu, qolgha élip türmilerge tashlaydu. Shu yili aprélda memtili ependimu ders ötüwatqan yéridin qolgha élinip, qeshqer shehiridiki yawagh téreklik türmisige tashlinidu. Sha'ir türme tamlirini jenggiwar shé'irliri bilen toldurup, özining tiz pükmes rohini namayen qilidu.

U bir shé'irida shundaq yazghan idi:

"Urghup turghan issiq qan jismimda isyan éter,
Künde mushtumdek kések xet yézip tügep kéter."

Shu yili iyulda jallat shéng shiseyning qan icher ghalchiliri qeshqerni tashlap qachqanda, türmige ot qoyuwétip, sha'ir memtili toxtaji qatarliq bir türküm ziyaliylarni köydürüp öltürgen. Sha'irning jesitini uning akisi nizamiddin, oghli réshit, yene töt kishining yardimide mexpiy halda yurtigha élip kélip, ata - anisining qebrisi yénigha depne qilghan.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.