Хитайниң 'мәшрәп'ни б д т мәдәний мирас тизимликигә алдуруш илтимаси рәт қилинди

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати пән-мәдәнийәт комитети йәни UNESCO тәрипидин он икки муқам қоғдилидиған мәдәний мираслар қатариға киргүзүлгәндин кейин, хитай дөлити уйғур мәшрипиниму қоғдилидиған мәдәний мираслар қатариға киргүзүш үчүн илтимас сунған.
Мухбиримиз әркин тарим
2010.01.08
Doc-Reychal-Xarris-xanim-we-Uyghru-12-muqami-305.jpg Доктор рейчел харриис ханим, уйғур музикиси һәққидә тәтқиқат елип бериватқан мутәхәссисләрдин бири болуп, сүрәт, у йазған `он икки муқамни қелиплаштуруш` намлиқ китабниң муқава көрүнүши.
books.google.com Дин елинди.

UNESCO Бу һәқтә көз қаришини елиш үчүн илтимасни 5 мутәхәссискә әвәткән. Бу мутәхәссисләрниң көпи хитай һөкүмитиниң уйғур мәшрипини қоғдап қелиш үчүн уйғур диярида мувапиқ шәрт шараиــт яратмиғанлиқини көздә тутуп илтимасни рәт қилған. Бу мутәхәссисләрдин бири лондон университети ася вә африқа ениститути музика оқутқучиси доктор рейчел харриис ханимдур.

Доктор рейчел харриис ханим, уйғур музикиси һәққидә тәтқиқат елип бериватқан чәтәллик мутәхәссисләрдин бири. У язған `Он икки муқамни қелиплаштуруш` Намлиқ китаб өткән йили әнглийиниң лондон шәһиридә нәшр қилинған иди.

Доктор рейчел харриис ханим телефон зияритимизни қобул қилип, мәшрәпниң қоғдилинидиған мәдәний мираслар тизимликигә киргүзүш тәлипиниң рәт қилиниши һәққидә техиму тәпсилий мәлумат бәрди.

У алди билән бу рәсмийәтниң башлиниши һәққидә мәлумат берип мундақ деди: "өткән йили әтиязда бирләшкән дөләтләр тәшкилати пән-мәдәнийәт комитетиниң еғиз мәдәнийити мираслирини қоғдаш һәққидики бир илтимасини тапшуруп алдим. Бу илтимаста уйғур мәшрәплирини еғиз мәдәнийити мираслирини қоғдап қелиш тизимликигә киргүзүш мувапиқму‏- әмәсму ? буниңға болған пикриңларни йезиңлар дейилгән. Буниңда мениң һәйран қалғиним, илтимаста "мә ши ла пу" дәп йезилған. Бу илтимас әслидә үрүмчидики еғиз әдәбиятини тәтқиқ қилиш ишханиси тәрипидин йезилған болуп, хитай дөлити намидин бирләшкән дөләтләргә сунулған икән. Мән бу илтимасни көргәндин кейин наһайити хурсән болдум, чүнки уйғур мәдәнийитидә муһим әһмийәткә игә болған мәшрәпни қоғдап қелиш интайин зор бир иш.

Доктор рейчел харриис ханим уйғур мәшрәплири һәққидә сөз қистуруп мундақ деди: "уйғур мәшрәплири һәққидә сөзләйдиған болсам, уйғур мәшрәплириниң түрлири наһайити көп йәрлик хусусийәтләргә игә. Мән уйғур районида тәтқиқат елип барған бир қанчә қетимлиқ сәпиримдә көрдүм. Қирғизистан бишкәктики мәшрәп, үрүмчидики мәшрәп, ғулҗа вә җәнубтики долан мәшрипи қатарлиқ мәшрәпләрниң һәммисиниң өзигә хас хусусийити бар. Уйғур еғиз әдәбияти тәтқиқат ишханисиға барған идим. Улар юқириқи мәшрәп түрлирини тәтқиқ қилиш җәһәттә көп хизмәтләрни қилған."

Доктор рейчел харриис ханим бу доклатни һазирлиған хитай дөлитиниң уйғур мәдәнийитигә һөрмәт қилмиғанлиқини аңлитип мундақ деди: "хитай дөлити бирләшкән дөләтләргә сунған бу доклатта шуни байқидимки, уйғур муқам музикиси, уйғур мәдәнийити вә ислам мәдинийити билән зич мунасивәтлик болсиму, доклатта ислам дегән сөз бирла қетим учрайду. Доклатта уйғур мәдәнийитигә сәл қаралған. Йәни бу уйғур мәдәнийитигә, уйғур әнәнилиригә һөрмәт қилмиғанлиқ дәп қараймән."

Хитай һөкүмити уйғур диярида маарипта уйғур тилини чәкләватқан бүгүнки күндә хитайниң мәшрәпни қоғдап қелиш үчүн б д т ға илтимас сунишиға қандақ қарайсиз дегән соалимизға мундақ җаваб бәрди: "бу илтимасни баһалаш доклатимда мән бу һәқтики мәсилиләрни оттуриға қойдум. Уйғур мәдәнийәт саһәсидә тәтқиқат елип бериватқан мутәхәссисләрму мән билән охшаш көз қарашта. Мушу илтимас арқилиқ уйғур мәшрипини сақлап қалғили боламду? сақлаймән десәк, қандақ шәкилдә сақлаймиз? һазир хитайларниң уйғур нахша, музика вә мәшрәплириниң чинлиқини сақлап қелишиға рухсәт қилмай өзгәртиветиши, сақлиниватқан негизлик мәсилиләрдин бири. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати пән-мәдәнийәт маарип комитетиниң мәдәний мирасларни қоғдаш тизимликигә киргүзүшниң шәрти, бир милләтниң, өзи яшаватқан йәрдә өз мәдәнийитини қоғдап қелиш, раваҗландуруш һоқуқиға игә болуши."

Доктор рейчел харриис ханим баһалаш доклатида оттуриға қойған мәсилиләр үстидә тохтилип мундақ деди: " хитайлар бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға сунған бу доклатқа уйғур мәшрипи тонуштурулған синалғу линтисиму қоюлған. У линтида һәқиқий уйғур деһқанлириниң мәшрипини әмәс, сәнәтчиләр ялған сақалларни тақап сәһнидә ойниған бир мәшрәп бар икән. Бу һәқиқий уйғур мәшрипигә қандақму вәкиллик қилалайду? бу аддий бир мисал. Әмма бу, б д т тәшкилатиниң бу һәқтики бәлгилимилиригә хилап бир иш. Илтимас қилғучи тәрәп йәни хитай һөкүмити қош тиллиқ маарип дәп уйғур тилини чәклимигән болса, мәшрәпләрни чәклимигән болса, хитайниң бу илтимасини қобул қилса болиду дәп доклат язған болаттим."

Һазир уйғур диярида болуватқан әһвалларға һечқандақ мутәхәссис сәл қариялмайду. Әпсуски, бу илтимасни рәт қилдим. Чүнки уйғурлар қейин вәзийәттә турса, уйғур мәшрипиниму қоғдилидиған мәдәний мираслар қатариға киргүзүшниң уйғурларға пайдиси йоқ. Буни қилиштин бурун уйғурлар дучар болуватқан чәклимиләрни әмәлдин қалдуруш керәк.
 
Юқиридики аваз улинишидин, бу сөһбитимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.
 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.