Моңғул чарвичини машиниға бастуруп өлтүрүветиш вәқәси йәнә йүз бәргән

Ордус аймиқида йүз бәргән бу вәқә, бу йил 5-айдики наразилиқни кәлтүрүп чиқарған вәқәдин кейин йүз бәргән, йәнә бир қетимлиқ моңғул чарвичилирини қәстән дәсситип өлтүрүветиш вәқәси.
Мухбиримиз әркин
2011.10.24
mongghul-yaylaq-305.jpg Ички моңғул яйлақлиридин көрүнүш. 2004-Йили 1-авғуст.
wikipedia.org

Ички моңғулниң ордус аймиқида хитайниң нефит тошуйдиған бир аптомобили яйлақтин өтүшигә қарши турған бир моңғул чарвичини дәссәп өлтүрүп, йәнә бир қетим моңғулларниң наразилиқини қозғаш вәқәси йүз бәргән. Бу йил 5-айда көмүр тошуйдиған бир хитай йүк машиниси шилинғол аймиқида моңғул муһит қоғдаш паалийәтчиси мәргәнни қәстән дәссәп өлтүрүп, ички моңғулда кәң көләмлик наразилиқ һәрикитини кәлтүрүп чиқарған иди. 20-Өктәбир күни, ордус аймиқида рой бәргән бу вәқә бу йил 5-айдики наразилиқни кәлтүрүп чиқарған вәқәдин кейин йүз бәргән, йәнә бир қетимлиқ яйлақни қоғдап, хитай енергийә ширкәтлириниң кан ечишиға қарши турған бир моңғул чарвичиниң хитай йүк машина шопури тәрипидин дәссәп өлтүрүлүш вәқәсидур.

mongghul-shilinghol-wilayitidiki-namayish3-385.jpg
Шилинғол вилайитидики моңғул оқуғучилар намайишидин көрүнүш. 2011-Йили 24-май.
RFA/méhriban

Ички моңғул тор бәтлиридә елан қилинған бу һәқтики учурлардин мәлум болушичә, вәқәдә өлгән моңғул чарвичиниң исми зорит болуп, нефитликкә кетиватқан хитай аптомобили униң яйлиқидин өтмәкчи болған. Бирақ зорит тосуқ қуруп, хитай аптомобилиниң яйлақтин өтүшигә қарши турған. Буниң билән моңғул чарвичи билгән хитай шопур арисида талаш-тартиш йүз берип, хитай шопур моңғул чарвичини машиниға дәсситивәткән. Бу һәқтики хәвәрләрдә зоритниң еғир ярилинип, дохтурханиға елип берилғандин кейин өлгәнлики илгири сүрүлгән.

Мәркизи америкиниң ню‏-йорк шәһиридики җәнубий моңғулийә кишилик һоқуқ учур мәркизи елан қилған бу һәқтики мәлуматида, бурун хитай нефит тошуш аптомобилиниң яйлақни бесип өтүши сәвәблик зорит қатарлиқ йәрлик моңғул чарвичилар арисида көп қетим талаш-тартиш йүз бәргәнлики, хитай шопурлириниң илгири зорит қатарлиқ бир қисим йәрлик моңғул чарвичиларни уруп зәхимләндүргәнликини билдүргән. Ички моңғул кишилик һоқуқ тәшкилатлири мәзкур вәқә һазирға қәдәр моңғулларниң намайиш қилип, бу йил 5-айдикидәк кәң көләмлик наразилиқ билдүрүшини кәлтүрүп чиқармиған болсиму, лекин бу ички моңғулдики тор бәтләрдә ғулғула қозғап, даириләрни тор вә иҗтимаий алақә васитилирини контрол қилишни күчәйтишкә мәҗбур қилған.

Мәзкур вәқә чәтәлдә паалийәт елип баридиған ички моңғул өктичилириниң наразилиқини қозғиған иди. японийидә яшайдиған моңғул паалийәтчилиридин кәрит квасгалт радиомизға сөһбәт елан қилип, хитай һөкүмитини моңғулларға қаратқан сияситини өзгәртишкә чақирди.

У “уларниң бу хил усули һаман бир күни моңғулларниң қаршилиқини кәлтүрүп чиқириду. Гәрчә һазирқи вәзийәт көрүнүштә тинчтәк қилсиму, бирақ мән һазирдин башлапла буниң японийидики моңғулларни өз ичигә алған кәң моңғул хәлқиниң наразилиқи вә ғәзипини қозғаватқанлиқидин хәвирим бар. Бу уларда хитай һөкүмитигә һәргиз ишәнмәслик хаһишини күчәйтиватиду. Уларниң иқтисади сияситидә моңғул хәлқиниң мәнпәити вә һаяти нәзәргә елинмиған. Шуңа биз улардин бу хил вәһшийләрчә иқтисади ечишни тохтитишни тәләп қилип, моңғулларниң кишилик иззәт-һөрмити, һаяти вә кишилик қиммитигә әһмийәт беришкә чақиримиз” дәйду.

Хитай һөкүмәт ахбарат васитилириниң учурлирида вәқә йүз бәргәнлики хәвәр қилинған болсиму, бирақ уларниң вәқәни чүшәндүрүши ички моңғул кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә тор бәтлириниң бу һәқтики учурлиридин пәрқлиқ болуп, вәқәни бир қетимлиқ “қатнаш һадисиси” дәп хәвәр қилған. Шинхуа агентлиқиниң бу һәқтики хәвиридә зоригт аптомобилниң оң тәрипидин өтмәкчи болғанда соқувәткәнлики, униң еғир ярилинип, қутқузуш үнүм бәрмәй өлгәнлики, ли йоляң исимлик шопурниң сақчилар тәрипидин тутуп қилинғанлиқини билдүргән болсиму, бирақ вәқәниң сәвәби, моңғул чарвичиниң немә үчүн машининиң оң тәрипидин өтмәкчи болғанлиқи қатарлиқ вәқәниң тәпсилатиға даир әһвалларни тилға алмиған.
Японийидики моңғул чарвичи керит кевасгалт, мәзкур вәқәниң бу қетим 5-айда йүз бәргән вәқәдәк кәң көләмлик инкас пәйда қилалмаслиқидики сәвәб һәққидә тохтилип, хитай даирилириниң бу хил вәқәләргә қарши бәзи тәдбирләрни алғанлиқини билдүрди.

У “кишиләр тор бәтлиридә зоритниң өлгәнликигә даир учурларни елан қилған болсиму, бирақ бу бу йил 5-айдикидәк унчилик кәң көләмлик тарқилип кетәлмиди. Чүнки хитай һөкүмити 5-айда йүзбәргән наразилиқ һәрикәтлиридин кейин, ички моңғулда йүз бериш еһтималлиқи мәвҗут вәқәләргә қарши бәзи мудапиә характерлик тәдбирләрни алған. Шуңа бу вәқәгә даир учурларни контрол қилип, тор, телефон вә башқа иҗтимаий алақә васитилирини тәқиб астиға алди. Шундақтиму моңғулларниң ичидә ққ ишлитидиғанлар бир қәдәр көп. Бүгүн ққ арқилиқ тарқалған бәзи учурлардин моңғулларниң 25- өктәбирдин 30-өктәбиргә қәдәр көкхот, бавту қатарлиқ шәһәрләрдә һәр күни саәт 2:00 дә намайиш қилип, хитай һөкүмитидин төләм төләш, моңғулларниң мәнпәитини қоғдашни тәләп қилишни оттуриға қойғанлиқи мәлум” дәп көрсәтти.

Хитай һөкүмити “ғәрбни ечиш” сияситини йолға қойғандин буян, ички моңғулда тәбиий байлиқларни қезиш, хитай ширкәтлирини мәзкур районға көчүрүп, аһалә йөткәшни күчәйткән. Уларниң “муһит көчмәнлири” сиясити болса моңғул чарвичилириниң вә кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң қаттиқ наразилиқини қозғиған иди. Җәнубий моңғулийә кишилик һоқуқ учур мәркизи қатарлиқ тәшкилатлар хитайниң моңғул чарвичилирини яйлақтин көчүрүп, уларни муқим олтурақ районларға йәрләштүрүшни мәқсәт қилған мәзкур сиясәт моңғулларниң йәр асти тәбиий байлиқини игиливелишқа қаритилғанлиқини илгири сүрүп кәлгән. Уларниң илгири сүрүшичә, бу сиясәт моңғулларниң мәдәнийити вә турмуш усулиға тәһдит селиш билән биргә, ички моңғулниң муһитини вәйран қилмақтикән.

Кәрит квасгалт моңғул хәлқиниң үмидсизлик гирдабиға берип қалғанлиқини билдүрди.

У, мундақ дәйду: “ички моңғулниң ордус райони хитайдики иқтисади тәрәққият әң тез районларниң бири. Бундақ тез тәрәққий қиливатқан районда немә үчүн бу хил наразилиқи һәрикәтлири йүз бериду? чүнки моңғул хәлқиниң мәнпәити қурбан қилиниватиду. Уларниң моңғулларни юртидин қоғлап чиқиришидики мәқсити уларниң йәр асти байлиқи, тәбиий газ, нефит вә көмүрини қезилиш. Бу земин әлмисақтин тартип моңғулларниң земини. Лекин бу земинда бәрпа қилинған мәдәнийәт вә бу милләтниң хитай үчүн һечқандақ қиммити йоқ. Улар ахири сизни вәһшийлик билән өлтүрүп, бу земиндин қоғлап чиқириш дәриҗисигә йетип барди. Бу вәқә моңғул хәлқиниң чидиғусиз әһвалға берип қалғанлиқини көрситиду. Бир адәмниң өлидиғанлиқини билип туруп, униңға тәвәккүл қилиши амалсизлиқниң ипадиси. Бу йеқинда тибәт раһиблириниң өзини көйдүрүп өлүвелишиға охшайду.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.