Моңғул зиялийлири хитай һөкүмитиниң ички моңғулдики бастуруши йәнә давамлишидиғанлиқини илгири сүрди

Моңғул актиплири хитай һөкүмитиниң моңғул райондики бастуруш һәрикитиниң маһийәт җәһәттин шәрқий түркистан һәм тибәттики бастурушқа охшайдиғанлиқини илгири сүрди.
Мухбиримиз меһрибан
2011.06.08
mungghul-shilinghol-namayish-305.jpg Моңғулларниң 30- май дүшәнбә күни японийиниң токйода өткүзгән намайиш.
RFA/méhriban

Ички моңғул даирилири 8-июн күни ички моңғулниң шилинғол аймиқида сот ечип, моңғул чарвичи мәргәнни аптомобилға бесип өлтүргән хитай көмүркан ширкитиниң шопури ли лиңдуңға өлүм җазаси беридиғанлиқини, ярдәмчи шопур лу шияңдуңға муддәтсиз қамақ җазаси берилидиғанлиқини һөкүм қилди.

Яйлақ һәм екологийилик муһитни қоғдашни тәләп қилип, хитай көмүр кан ширкити аптомобилини тосқанлиқи үчүнла аптомобил шопури тәрипидин қәстән бесип өлтүрүлгән моңғул чарвичи мәргән вәқәси моңғулларниң наразилиқ намайишиниң асаси сәвәби иди. Шелинғолда башлинип, ички моңғулниң башқа җайлириға таралған бу қетимқи вәқәдә моңғуллар хитай һөкүмитидин моңғул хәлқиниң һоқуқиға һөрмәт қилишни, яйлақ вә юрт-маканлирини қоғдашни тәләп қилған иди.

Игилигән учурлардин мәлум болушичә, намайиштин кейин хитай һөкүмити бир тәрәптин моңғулларниң арзу-тәләплирини ойлишидиғанлиқини билдүрсә, йәнә бир тәрәптин ички моңғулда җиддий һаләт елан қилип, намайиш қилған моңғулларни җиддий сүрүштүрүп тутқун қилишни давамлаштурмақта икән.

Мәркизи америкиниң ню-йорк шәһиридики җәнубий моңғулийә кишилик һоқуқ учур мәркизиниң илгири сүрүшичә, даириләр оқуғучи, аһалә вә моңғул чарвичилардин болуп 100 дин кишини тутқун қилған. Шелинғол аймиқиниң өзидила тәхминән 40 тин артуқ моңғул чарвичи вә оқуғучилар тутқун қилинған. Пайтәхт көкхот шәһиридә йүз бәргән бир қанчә қетимлиқ намайишта оқуғучи вә аһалиләрдин болуп 50 тин артуқ киши қолға елинған.

Шветсийидики моңғул паалийәтчиси долгон әпәнди бу һәқтә өз қаришини ипадиләп, һазир хитай һөкүмәт даирилириниң сиртқи дуняға моңғул чарвичиси мәргәнни өлтүргән қатилларни җазалиғанлиқини тәшвиқ қиливатқан болсиму, әмма һазир һөкүмәт даирилириниң намайиш елип барған моңғулларға қарита кәң көләмлик тутқун қилишни давамлаштуруватқанлиқини илгири сүрди.

Долгон әпәнди мундақ деди, “хитай һөкүмәт даирилири район вәзийитини контрол қилип, моңғулларниң ғәзипини пәсәйтиш үчүн, көрүнүштә моңғул чарвичи мәргәнниң қатилини җазалиғандәк көрүнсиму, әмма ички җәһәттә моңғулларға қарита кәң көләмлик тутқун қилиш һәм бастуруш елип бармақта. Хитайниң ички моңғулдики намайишни бастуруш үчүн киргән һәрбий қошунлири һелиму ички моңғулда кочиларда танкилар билән чарлаш елип бармақта. Һөкүмәт даирилири буйруқ чүшүрүп моңғуллар ачқан тор бәтлириниң һәммисини тақиветипту. Пуқраларға йәнә телефон учурлирида 4 тин артуқ учур йоллиғанларниң сүрүштә қилинидиғанлиқи агаһландурулупту. Игилишимизчә, даириләр намайишни уюштурғучи оқутқучи-оқуғучи, аһалә вә моңғул чарвичилардин болуп 100 дин артуқ кишини тутқун қилипту. Тутқун қилинғанларниң арисида хәлқара тор бәтлиригә ички моңғулда йүз бәргән намайишниң әһвали һәққидики мәлуматларни һәм рәсимләрни йоллиғанлар шундақла мән билидиған белигә батур вә балчулу исимлик икки тор язғучисиму бар икән.”

Моңғулларниң бир һәптә давамлашқан намайишидин кейин, ички моңғул даирилири хитай мәтбуатлириға бәргән баянатлирида, һөкүмәтниң моңғул чарвичи мәргәнниң өлүшигә сәвәб болған қатилни қанун бойичә җазалайдиғанлиқини, яйлақ екологийисини яхшилашқа тиришидиғанлиқини, әмма вәқәни чоңайтип, намайишниң кеңийишигә қутратқулуқ қилған аз сандики кишиләрни бош қоювәтмәйдиғанлиқини билдүргән.

Долгон әпәнди хитай һөкүмәт даирилириниң ички моңғулда йүз бәргән намайишқа тутқан позитсийиси һәққидә тохтилип, даириләрниң бу қетим ички моңғулда қолланған васитисиниң маһийәт җәһәттин тибәт һәм шәрқий түркистанда йүз бәргән уйғурлар намайишини бастуруш усулиға охшайдиғанлиқини илгири сүрди.

“хитай даирилири бу қетим җәнубий моңғулийидики намайишқа қарита 2008‏-йили 3‏-айдики ласа вәқәсидә тибәтләрни, 2009‏-йили 7‏-айдики үрүмчи 5-июл вәқәсидә уйғурларни бастурғандәк очуқ-ашкара һалда кәң көләмлик қанлиқ бастуруш елип бармиған болсиму, әмма хитай даирилири ички моңғулда йүз бәргән моңғулларниң наразилиқ намайишини характер җәһәттин йәнила чәтәлләрдики моңғул тәшкилатлириниң қутратқулуқ қилиши билән болған, аз сандики бир қисим кишиләрниң наразилиқи дәп бекитишиниң өзила хитай һөкүмәт даирилириниң моңғуллар намайишидин кейин бу йәрдиму шәрқий түркистан һәм тибәттики бастурушқа охшаш кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикитини давамлаштурушиниң бешарити дейишкә болиду. Чүнки һазирқи вәзийәттин қариғанда райондики тутқун қилиш һелиму давамлашмақта. Мениңчә хитай һөкүмити техиму зор көләмлик наразилиқниң йүз беришиниң алдини елиш үчүн аввал вәқәниң йүз беришигә сәвәб болған қатилни җазалап, андин намайишни тәшкиллигүчиләрни қаттиқ җазалашқа тәйярлиқ қиливатиду дейишкә болиду.”

Бу қетим ички моңғулда йүз бәргән моңғуллар намайишидин кейин, хәлқаралиқ мәтбуатларниң диққити йәнә бир қетим хитайдики хитай болмиған милләтләрдин уйғур, тибәт һәм моңғул қатарлиқ милләтләрниң нөвәттики әһвалиға һәм хитай һөкүмитиниң хитай болмиған милләтләргә қарита йүргүзүватқан миллий сияситидики баравәрсизлик амиллириға мәркәзләшти.

Бүгүн б б с агентлиқи, америка авази, әркин асия радиоси германийә авази қатарлиқ көплигән хәлқара мәтбуатларда обзор мақалилири елан қилинди. Буларда әгәр хитай һөкүмитиниң өзиниң уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ милләтләргә қаратқан миллий сиясити һәм һазир бу милләтләр районида давамлаштуруватқан ғәрбни ечиш намида райондики байлиқ мәнбәлирини хитайниң деңиз бойи районлириға тошуш, хитай көчмәнлирини уйғур, тибәт, моңғуллар райониға көпләп көчүрүш, бу милләтләргә қаратқан тил,мәдәнийәт, өрп-адәт, дин қатарлиқ җәһәтләрдики ассимилятсийә сияситини тохтатмиса, бу милләтләрниң наразилиқ һәрикәтлириниң хитай коммунист һөкүмитиниң һакимийитиниң ағдурулушидики асаслиқ амилларниң бири болуп қелиши мумкинлики илгири сүрүлди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.