Mongghul yazghuchisi unaga ichki mongghulda mexpiy tutuldi

Xere'id xuwisgalt ependi ötken ayda tuyuqsiz ghayib bolghan mongghul yazghuchisi unaganing ichki mongghul da'iriliri teripidin mexpiy qolgha élin'ghanliqini bildürdi.
Muxbirimiz méhriban
2011.01.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
unaga-305.jpg Ichki mongghuldiki mongghul yazghuchisi unaga. 2011-Yili yanwar.
RFA

Bügün chet'ellerdiki mongghul teshkilatliridin ichki mongghul xelq partiyisining bash katipi xere'id xuwisgalt ependi radi'omiz ziyaritini qobul qilip,  ötken ayda tuyuqsiz ghayib bolghan mongghul yazghuchisi unaganing ichki mongghul da'iriliri teripidin mexpiy qolgha élin'ghanliqini bildürdi. Xere'id xuwisgalt ependi yene ichki mongghul da'iriliri mongghul pa'aliyetchisi xadaning jaza mudditi toshup, qoyup bérilishi kérek bolsimu, uni a'ilisi bilen dawamliq nazaret astigha alghandin bashqa, ichki mongghuliyidiki  mongghul ziyaliylirinimu türlük bahaniler bilen tutqun qiliwatqanliqi hem sotlawatqanliqini ilgiri sürdi.

Chet'ellerdiki mongghul teshkilatliridin ichki mongghul xelq partiyisining bash katipi xere'id xuwisgalt ependining bildürüshiche, nöwette  ichki mongghul da'iriliri mongghul pa'aliyetchisi xadani dawamliq nezerbend qilghandin bashqa,  mongghul kishilik hoquq aktipliri hem ziyaliylirigha qarita yene bir qétimliq tutqun qilish, sotlash, teqib astigha élishni kücheytken.

Xere'id xuwisgalt ependi ichki mongghul da'iriliri teripidin ilgiri köp qétim tutqun qilin'ghan yazghuchi unaganing yene tutqun qilin'ghanliqini bildürdi.

Khere'id khuwisgalt ependi öz bayanida, mongghul yazghuchisi unaganing bultur 12-ayning 17-küni yéngi kitabining neshr qilinish munasiwiti bilen ötküzülidighan yighilish pa'aliyitidin bir kün ilgiri tuyuqsiz ghayib bolghanliqini, uning dostlirining uzun muddet izdishi netijiside unaganing ichki mongghulning kökxot shehiridiki 1- türmige qamalghanliqi heqqidiki melumatni tapshurup alghanliqini  bayan qildi.

Xere'id xuwisgalt: "igilishimizche, bultur 16-dékabirdin bashlap, yazghuchi unaga ependi tuyuqsiz ghayib boldi. Biz ichki mongghuldiki munasiwetlik ademlirimiz hem yazghuchining dostliri arqiliq uni az kem bir ay izdesh arqiliq uning ichki mongghul da'iriliri teripidin mexpiy qolgha élinip, hazir ichki mongghul kökxot shehiridiki 1- türmige qamalghanliqidin xewer taptuq. Igilishimizche unaga ependi bu qétim özining "musteqil birliksep" namliq yéngi kitabi sewebidin qolgha élin'ghan. Xitay hökümet da'iriliri uni "qanunsiz kitab neshr qildurghan" dégen jinayet bilen eyibleptu. Biz igiligen uchurlardin melum bolushiche, aptorning yéngi kitabida ichki mongghul mesilisi nuqtiliq otturigha qoyulghan bolup, da'iriler belkim uninggha döletni parchilash dégen'ge oxshash bashqa jinayetlernimu artishi mumkin. Hazir biz aptorning ehwali heqqide téximu köp uchur igileshke tirishiwatimiz."

Xere'id xuwisgalt ependining mongghul yazghuchisi unaga heqqide radi'omizgha yollighan matériyaldin melum bolushiche, ugana ependi 1971- yili ichki mongghul aptonom rayonining érdos shehiride tughulghan. Ichki mongghul milliy darilmu'ellimni tügetkendin kéyin, bashlan'ghuch mektepte oqutquchiliq qilghan. 1992-Yili özining ikki neper mongghul dosti bilen tashqi mongghuliyige qachqan chéghida, Uyghur aptonom rayon chégrasida tutqun qilinip, ichki mongghul da'iriliri teripidin 8 ayliq emgek bilen özgertish jazasigha höküm qilin'ghan.

Türmidin qoyup bérilgendin kéyin yéziqchiliq bilen shughullan'ghan. 1999-Yili nesrler toplimi"türme sirtidiki mehbus" namliq nesrler toplimini neshr qilghan. Aptor kitabida 1997-yili 9- ayda yawropa birlikining ichki mongghul aptonom rayoni heqqidiki qarar layihisi, hem mongghul kishilik hoquq pa'aliyetchisi xadaning naheq türmige qamalghanliqi heqqidiki eyibnamisining mezmunlirini tonushturghini üchün, 1999-yili  2-qétim tutqun qilinip türmide uzun muddet yatqan. Yazghuchi unaga türmidin chiqqandin kéyin, 2003- yili xongkongda "sha'irning köz yéshi" namliq shé'ir-nesrler toplimini neshr qildurghan bolup, mongghullar arisida tonulghan yazghuchilardin iken.

Xere'id xuwisgalt ependi öz bayanida yene, yéqindin buyan ichki mongghul da'irilirining kishilik hoquq aktiplirigha qaratqan nezerbend, tutqun qilish hem sotlash ishlirini kücheytiwatqanliqini ilgiri sürdi.

Xere'id xuwisgalt ependining bayan qilishiche, mongghul kishilik hoquq pa'aliyetchisi xada bultur 12-ayning 10-küni jaza mudditi toshup qoyup bérilishi kérek bolsimu, emma bir aydin buyan xada hem uning a'ilisining yenila melum méhmanxanida nezerbend astida iken. Uningdin bashqa yene bir mongghul kishilik hoquq pa'aliyetchisi batur janggamu 2011-yili 15- yanwardin bashlap sotlinishqa bashlighan.

Xere'id xuwisgalt ependi bu heqte toxtilip, mundaq dédi: "batur jangga 1999-yili chingxey milletler institutini tügetkendin kéyin, jem'iyettin i'ane toplash arqiliq ichki mongghuldiki érdos shehiride "érdos mongghul-tibet tébabetchilik mektipi"ni échip, namrat mongghul baliliri hem tibet balilirini oqutqan. 2008-Yili 11-mart tibet weqesidin kéyin da'iriler bu mektepni mejburi taqatquzuwetken. Mektep mudiri batur jangga nazaret astigha élin'ghan. U 2009-yili 5-ayda tashqi mongghuliyige qéchip bérip, shu yerdiki birleshken döletler teshkilatining siyasiy panahlan'ghuchilar ishxanisidin siyasiy panahliq telep qilghan. Emma xitay da'irilirining bésimi sewebidin,  mongghuliye da'iriliri mongghul pa'aliyetchisi batur janggani 2009-yili 11-ayning 4- küni a'ilisi bilen birlikte xitay hökümitige qayturup bergen. Bu yil 15- yanwardin bashlap ichki mongghul da'iriliri  batur jangga üstidin sot échishqa bashlidi. Ejeblinerliki da'iriler bu qétim batur janggani siyasiy jinayet bilen eyiblimestin uni aldamchiliq jinayiti, qesten mebleghni israp qilish jinayiti, qanunsiz pul toplash jinayiti, mebleghni qanunsiz yötkep ishlitish jinayiti qatarliqlar bilen eyiblimekte. Mana bu xitay hökümitining xitaydiki kishilik hoquq aktipliri mesiliside, kishilerning diqqitini burash üchün qolliniwatqan hiyle-neyringi. Xitay da'iriliri ilgiri bir qisim Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchiliri hem tibet pa'aliyetchilirini eyibleshtimu oxshash wasite qollan'ghan idi."

Xere'id xuwisgalt ependi ziyaritimiz axirida, xitay da'irilirini mongghul pa'aliyetchisi xada, yazghuchi unaga, hem batur janggagha oxshash mongghul ziyaliylirini teqib astigha élish hem xitaydiki barliq kishilik hoquq aktipliri hem ziyaliylarni tutqun qilish bilen eyiblidi. Shundaqla gherb démokratik elliri hem kishilik hoquq teshkilatlirini xitayda barghanche yamanliship kétiwatqan kishilik hoquq mesililirige yéqindin köngül bölüshke chaqirdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.