Muhemmed imin bughraning türkiyidiki hayat pa'aliyiti

Muhemmed imin bughra 1949 - yilidin kéyinki hijret hayatining kéyinki qisimlirini türkiyide ötküzgen bolup, biz nöwette uning türkiyide turup weten xelqi üchün élip barghan xizmet pa'aliyetlirini tonushturup ötimiz.
Ixtiyari muxbirimiz arslan
2011.12.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
muhemmet-imin-bughra.jpg Muhemmed'imin bughra(aldinqi ret ong terepte qara kiyimlik) xotenning ölimasi bilen. 1933-Yili xoten.
http://en.wikipedia.org

Muhemmed imin bughra 1952 - yili türkiyige kelgendin kéyin bir tereptin diplomatiye munasiwetler qurup, dölet erbabliri bilen uchrashqan. Sherqiy türkistan dawasini pütkül dunya jama'etchlikke anglitish üchün harmay talmay ishlidi. 1953 - Yili istanbulda "türkistan" namliq ayliq jurnal neshir qilghan. Shundaqla sherqiy türkistan xelqining dawasini we japaliq küreshlirini türkiye xelqige anglatqan. Bu jurnal kéyinki yillarda iqtisadi qiyinchiliq sewebidin toxtap qalghan. 1956 - Yili türkche we in'giliz tilida "türkistan awazi" namliq jurnal neshir qildi. U ereb we asiya döletlirini ziyaret qilip, bir qanche döletning rehberliri bilen uchrashqan we sherqiy türkistan mesilisi toghrisida söhbetleshken.

Yéqinda istanbulda ötküzülgen muhemmed imin bughrani xatirlesh yighinida, Uyghur ziyali éli éli oghli, "muhemmed imin bughraning türkiyidiki pa'aliyetliri" dégen témida söz qilip mundaq dédi: hemmimizge melum bolghandek muhemmed imin bughra, sherqiy türkistan dawasi üchün, hem rehberlik qilghan lider, siyasiyon, yazghuchi, u sherqiy türkistan mesilisni hem imliy jehette hem siyasiy jehette aydinglitishqa tirishti. Xelq ammisigha yéghin uyushturup notuq sözlesh arqiliq, yene bir tereptin uniwérisitilarde akadéymklar bilen pikirlishish arqiliq xizmet qilip keldi. Siyasiy rehberler bilen uchriship söhbetleshti. Bu normal bir pa'aliyetler emma otturigha chiqmighan bir notqa bar bolup, u bolsimu, muhemmed imin bughra, sherqiy türkistan dawasining siyasiy sehnide her zaman bir milliy dawa ikenlikini, kishilik hoquq mesilisi sewebidin, milliy we weten dawasining xarakté'iri özgürüp kétiwatqanliqini emma bu bir xelq'araliq milliy mesile ikenlikini her zaman otturigha qoyup kelgen.

Éli éli'oghli sözide yene mundaq dédi: muhemmed imin bughra 1933 - yili xitaygha qarshi urush qilghan we ikki qérindashi bu urushlarda shehid bolghan. Aridin on yil ötkendin kéyin xitay merkizige bérip siyasiy xizmet qilghan. Kéyin u yerdin qaytip kélip, afghanistan chigira etraplirida quralliq heriket qilghan kéyin yene qaytip bérip üch ependiler bilen birlikte siyasiy pa'aliyet qilghan ké'iynki künlerde weziyet özgürüp qaytidin hijret qilip türkiyige kelgen. Muhemmed imin bughraning pütkül bu jeriyanlargha qaraydighan bolsaq. Siyasi hayatini we pikir - chüshenchilirini körsitip béridu.

Éli éli'oghli sözide yene muhemmed imin bughraning mundaq dégenlikini xatirletti, "meyli medréside muderris bolayli, meyli parlamnét ezasi bolayli meyli a'ilide bir dada bolayli, qeyerde bolsaq, qandaq shara'itta yashisaq yashayli, sherqiy türkistan dawasini yashawatqan orundiki yerlik siyasi weziyetke we shara'itqa baghlap yoqitip qoymayli, bu dawani téximu yuqiri mertiwige élip chiqimiz kérek".

Éli éli oghli sözide yene muhemmed imin bughragha türkiye awampalata ezasi bolush toghrisida kelgen teklipni ret qilghanliqini xatirlitip mundaq dédi: yünus bughraning dep bérishiche, 1961 - yili muhemmed imin bughraning istanbulning bahchéli rayonidiki öyining aldigha bir kichik mashina kélip toxtighan, u mashin'gha türkiye jumhuriyiti dölet idarisining bayriqi qadalghan bolup u mashinidin bir qanche kishi chüshüp öyge kirgen we özlirini türkiye jumhuriyiti re'isi ewetkenlikini bildürgendin kéyin shu dewrdiki türkiye jumhuriyiti re'isi jamal gürsel, muhemmed imin bughrani enqerege chaqiritip türkiye jumhuriyitining awampalata ezasi bolush teklipini sun'ghanliqini bildürgen, emma muhemmed imin bughra türkiye jumhuriyiti re'isige teshekkür éytip u teklipni ret qilip mundaq dégen: bu teklip méni ghururlandurdi, emma epsuslinarliq bilen ret qilishqa mejburmen, chünki sherqiy türkistan mesilisi yerlik siyasetke qarighanda muhim we ulugh bir mesile"

- Belki bezi kishiler shundaq pikir qilishi mumkin, belki shu teklipni qobul qilghan bolsa sherqiy türkistan'gha téximu köp xizmet qilalishi mumkin idi. Bu xil qarashlar toghra emma bir siyasiy organ'gha eza bolup kirgendin kéyin insan shu organning xadimi bolidu, u organning qanun - tüzüm prinsiplirigha boysunushqa toghra kélidu, bundaq ehwalda sherqiy türkistan'gha xizmet qilish shara'itidin ayrilip qélishi mumkin idi. Shuning üchün sherqiy türkistan dawasigha xizmet qilishni yerlik hökümetning siyasiti üchün xizmet qilishni ela bilip u teklipni ret qilghan, dédi.

Misal qilidighan bolsaq, bügünki kündimu türkiye, se'udiy erebistan we qazaqistan qatarliq döletlerde Uyghur jem'iyetliri bar, bu jem'iyetler shu döletning shert - shara'itigha qarap, qanun - tüzüm belgilep bergen chek - chigiradin halqimighan halda pa'aliyet qilidu. Emma sherqiy türkistan dawasi yerlik siyasiy weziyet üchün qurban qilishqa bolmaydighan bir ulugh dawa.

Éli éli'oghli sözde yene mundaq dédi: muhemmed imin bughraning türkiyide élip barghan xizmet - pa'aliyetlirige qaraydighan bolsaq, muhemmed imin bughraning 4000 parchidin artuq mektüb we maqaliliri arxiplarda saqlanmaqta. U her sahediki kishiler bilen uchrashqan. Türkiyining eyni zamandiki rehberliridin ismet iminu, ednan mendiris we jamal yüksek pasha bilen uchrashqan. Bu üch isim türkiyide üch guruppini körsitidu.

Sherqiy türkistan dawasi nahayiti olugh insaniyetning eng kona dawasi. Hetta janni pida qilishqa erziydighan ulugh dawadur, shuning üchün bu dawada ching turush we toghra bir shekilde yürgüzüsh kérek bolidu.

Muhemmed imin bughra 1965 - yili 6 - ayning 14 - küni enqerede wapat boldi. Muhemmed imin bughra hayati boyiche tinim tapmay xelqi üchün xizmet qilghan weten oghlani. Merhumning rohigha meghpiret tileymiz, yatqan yéri jennette bolghay.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.