Mutexessisler, xitay hökümiti Uyghur élide muqimliqni ishqa ashurushta qéyin mesilige duch kelgen bolushi mumkin

Xitay merkiziy hökümiti Uyghur élide élip bérilidighan muqimliq xizmitining nishani belgilep, Uyghur éli "muqimliqigha asasiy xewpning milliy bölgünchiliktin kélidighanliqi" ni tekitligen. Yighinda xitay hökümiti 10 yildin buyan Uyghur élige qarita ishlitilip kéliwatqan " térrorluqqa qarshi küresh qilish" atalghusi alahide tilgha élinmighan.
Muxbirimiz jüme
2010.12.28
Dr-Erkin-Ekrem-sozde-305 Süret, doktor erkin ekrem ependi istanbulda échilghan "uyghur pen ‏- maaripining bügüni we kelgüsi tereqqiyati" dégen témida ötküzülgen ilmi muhakime yighinida "uyghurlarning kelgüsi heqqide mulahize" dégen témida söz qiliwatqan körünüsh.
RFA Photo / Arslan

Mutexessislerning qarishiche, xitay hökümitining 2001- yilidin buyan küchep teshwiq qiliwatqan " térrorluqqa qarshi küresh" atalghusini tekitleshni birdinla peseytishi xelq'ara weziyettiki özgirish bilen munasiwetlik iken.

24- Dékabir Uyghur élide chaqirilghan " shinjangning muqimliq xizmet yighini" Uyghur élining nöwettiki sékrétari jang chünshyen Uyghur élige wezipige teyinlen'gendin buyan chaqirilghan kölimi bir qeder zor bolghan muqimliq yighini bolup, yighin'gha Uyghur élidiki saqchi, herbiy, sot, bingtu'en, qatarliq orunlar, herqaysi idare-jem'iyet we mektep mes'ulliri qatnashturulghan.

Yighin'gha Uyghur élining teyinlen'gen re'isi nur bekri riyasetchilik qilghan.

Yighinda Uyghur éli "muqimliqigha asasiy xewpning milliy bölgünchiliktin kélidighanliqi", buning xitay merkiziy hökümitining yolyoruqi ikenliki tekitlen'gen.
Undaqta, Uyghur élide milliy bölgünchilik atalghusi qaysi dewrlerdin buyan bir qeder küchlük rewishte ishlitilishke bashlan'ghan? bu heqte toxtalghan asiya istratégiye mutexessisi erkin ekremning bildürüshiche, xitay kommunist hökümiti Uyghur élide yolgha qoyghan basturush heriketlirini herqaysi dewrlerde oxshimighan namlar bilen atap kelgen iken.

Doktor erkin ekrem nöwette türkiye hajitöpe uniwérsitétida xizmet qilmaqta.

Yighinda söz qilghan jang chünshyen, Uyghur éli muqimliq weziyitining chong jehettin yaxshi ikenlikini ilgiri sürgen bolsimu: " shuni ochuq körüp yétish kérekki, rayonimizning muqimliqi weziyitining asasi yenila intayin ajiz. Dölet we rayon ichi-sirtidiki shinjangning muqimliqigha tesir körsitidighan amillar yenila mewjut. Muqimliq weziyiti yenila keskin" dégen.

Jang chünshyen yene, xitay merkiziy hökümitining Uyghur éli muqimliq xizmitige qarita qilghan orunlashturushliri, yétekchi körsetmilirini tekitligen we "merkiziy hökümet otturigha qoyghan shinjangning muqimliqigha asasiy xewpning milliy bölgünchiliktin kélidighanliqidin ibaret toghra yekünde ching turup, milliy bölgünchilikke qarshi qet'iy boshashmay küresh qilip, döletning bir pütünlükini qoghdishimiz kérek" dégen.

Yighinda nur bekri, xitay hökümiti ötkenki bir nechche yildin buyan tekitlep kéliwatqan "3 xil küch" ke zerbe bérishni tilgha alghan bolsimu, emma, u yenila yighin qatnashquchilirini jang chünshyenning sözlirini" estayidil öginish" ke dewet qilghan.

Undaqta, xitay hökümiti 2001- yili amérikida yüz bergen "11- séntebir térrorluq weqesi" din kéyin Uyghur éli we chet'elge qarita ishlitip kéliwatqan "térrorluqqa qarshi boshashmay küresh qilish" atalghusini istémaldin qaldurdimu, yaki burunqigha qarighanda azraq tekitleydighan taktika qollinishqa bashlidimu?

Bu heqte toxtalghan erkin ekremning qarishiche, nöwette xelq'arada "térrorluqqa qarshi küresh qilish" shawquni 2001- yildikige qarighanda mu'eyyen derijide peskoygha chüshken bolup, xitay hökümitimu atalghulirini mezkur weziyetke qarap özgertken bolushi mumkin iken.

Yighinda "5- iyul weqesi" din kéyin qattiq tekitlinip kéliniwatqan " köchme nopusni bashqurushni kücheytish tekitlen'gendin bashqa, ilgirikige oxshimaydighan halda, "ammining xizmet, turalghu, dawalinish, namratliq we ma'arip qatarliq mesililirini tiriship hel qilish" kérekliki, "perqqe hörmet qilish, köp xilliqqa quchaq échish, öz'ara minnetdar bolush" qatarliqlar ilgiri sürülgen.

Bu ay kirgendin buyan xitay hökümiti Uyghur élining muqimliq weziyiti heqqide bir nechche qétim yighin achti.

Buning biri, 9- dékabir xitay merkiziy siyasiy byuro ezasi ju yünkang béyjingda achqan yighin bolup, mezkur yighin'gha Uyghur élining sabiq sékrétari wang léchüenmu qatnashturulghan idi.

Uningdin bashqa, xitay jama'et xewpsizlik ministirliqimu 16- dékabir "jama'et xewpsizlik da'irilirining shinjangning muqimliqini qoghdash xizmet yighini" ni échip jama'et xewpsizlik da'irilirining 2004- yildin buyan "3 xil küch" ke zerbe bérish xizmitini xulasiligen idi.

Erkin ekremning qarishiche, bulardin xitay hökümitining Uyghur élide muqimliqni ishqa ashurushta yenila qéyin mesilige duch kelgenlikini körüwalghili bolidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.