Proféssor nishihara ependi bilen Uyghurlar heqqide söhbet

Özining bir yürüsh yawropa siyasiy - iqtisadigha a'it eserliri bilen yaponiyide tonulghan siyasi - iqtisad penliri doktori Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchilirining yardemchisi, kagoshima xelq'ara uniwérsitétining medeniyet - uchur fakultitining mudiri nishihara sé'ije ependi bilen söhbette bolduq.
Ixtiyari muxbirimiz haji qutluq qadiri
2012-08-24
Share
nishihara-rabiye-qadir-305.png Sürette nishihara ependi rabiye xanim bilen bille
RFA/Qutluq


2008 - Yilidiki "Mehmut qeshqeri" namliq tetqiqat muhakime yighinning pilanlighuchisi, 2009 - yilidiki yaponiyidiki dangliq 10 uniwérsitétta 5 - iyul weqesi we Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisi toghrisida dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir xanimge léksiye sözlesh pa'aliyitini hazirlighuchi we shundaqla 2010 - yilidiki "5 - Iyul weqesini unutmang" namliq pa'aliyetning yardemchisi, "Rabiye qadirdin aqsaraygha mektuplar", "Ming ana shirkiti we xitaydiki az sanliq millet ayalliri", "Rabiye qadirning terjimihali toghrisidiki kitab heqqide omumiy chushenche" we "5 - Iyul weqesi we xitaydiki Uyghurlar mesilisi" qatarliq eserlerni yazghan proféssor doktor nishihara sé'iji ependi bilen Uyghurlar heqqidiki bezi qarashliri üstide bolghan söhbitimiz töwendikiche.

So'al: hörmetlik nishihara sé'ije ependi, Uyghurlargha bolghan tonushingiz heqqide qisqiche toxtalghan bolsingiz?

- Biz xitayda shinjang Uyghur aptonom rayonidin ibaret bir zéminning barliqini bilimiz shundaqla burun men xitaydiki barliq milletlerni chiray shekil jehettin asasen oxshash dep qarayttim. Emelyette men Uyghurlar bilen biwaste uchrashqandin kéyin, Uyghurlarning xitaylardin til,din we bashqa jehetlerde perqliq millet ikenlikini bildim.

So'al: siz néme üchün Uyghurlarning kishilik hoquq pa'aliyetchilirige yaponiyide sehne hazirlap berdingiz?

- Kommunistlarning eslidiki neziriyisi jem'iyettiki barliq milletlerni barawer yashash hoquqigha ige qilish idi. Emma, xitaydiki kommunistlar bolsa buning eksiche, xitay millitidin bashqa milletlerni assimiliyatsiye qilish, pes körüsh idiyiside boldi. Insanlar barawer, erkin halda yashishi kérek. Men mushu nuqtini chiqish qilip Uyghurlargha, kishilik hoquq mesilisini dunyagha anglitishi üchün yaponiyide sehne hazirlap berdim.

So'al: hazirghiche Uyghurlar heqqide yazghan maqale, eserliringiz we kelguside élan qilmaqchi bolghan eserliringiz heqqide toxtilip ötken bolsingiz?

- "Rabiye qadirdin aqsaraygha mektuplar" namliq kitabimni én'giliz tilida neshr qildurup, bu yil tokyoda échilghan dunya Uyghur qurultiyining 4 - nöwetlik qurultiyigha qatnashqan wekillerge özem bérip sowgha qildim. Undin bashqa "Rabiye qadirning terjimihali namliq kitab heqqide omumiy chushenche" dégen eserni yazdim we shundaqla "Ming ana shirkiti we xitaydiki az sanliq millet ayalliri", "5 - Iyul weqesi we xitaydiki Uyghurlar mesilisi" namliq eserni élan qildim. Hazir bolsa "Xitaydiki milletler toqunushi" dégen eserni yéziwatimen.

So'al: siz 8 - ayning axiriliridin 9 - ayning axirilirighiche amérika we gérmaniyidiki bir qanche uniwérsitétlerde léksiye sözlimekchikensiz, mushu jeryanda shu döletlerdiki Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchilri bilen we yaki Uyghur teshkilatliri bilen uchrishish we ular bilen söhbette bolush pilaningiz barmu?

- Eslide rabiye qadir xanim bilen körüshmekchi idim. Amérikidiki waqtim bek qisqa bolghanliqi üchün uchrishish mumkin bolmaydighandek turidu. Gérmaniyide yashawatqan musulman xelqler toghrisida tekshürüsh élip barmaqchi. Belkim shu chaghda Uyghurlar bilen uchrishish pursitim bolup qalar.

So'al: Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisini qollap quwetligenlingiz üchün xitay hökümiti terpidin awarichiliqqa yoluqtingizmu?

- Rabiye qadir xanimni yaponiyige teklip qilghan waqitta, xitay hökümiti her qaysi uniwérsitétlardiki xitay oqughuchilar arqiliq pa'aliyetke qarshi namayish élip bérishtek heriket we qarshiliqlarda boldi.

So'al: radi'o dolqunliri arqiliq Uyghurlargha deydighan bir - ikki kelime sözingiz barmu?

- Ereblerde ereb bahari herikiti boldi. Bu inqilab intérnét torliri arqiliq élip bérildi. Xitayda bolsa poyiz weqesi yüz bérip weqening heqqiy ehwalini intérnét torlirida élan qilindi. Xitay hokumiti gézit, zhurnallarni kontrol qilip uchurlarni yoqatmaqchi boluwatidu. Men ishinimenki, "Ereb bahari" xitaydimu choqum élip bérilidu.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet