Хитай америкидики йәһуди җәмийәтлириниң байқут қилиш чақириқиға дуч кәлди

Бейҗиң олимпик мусабиқисини байқут қилиш сепигә сәйшәнбә күни америкидики йәһуди тәшкилатлар қошулди. Шу күни америка йәһуди тәшкилатлиридики мәшһур шәхсләр чақириқнамә елан қилип, бейҗиң олимпик мусабиқисини байқут қилишни тәләп қилди.
Мухбиримиз әркин хәвири
2008.04.30
Girman-olmp1-1933-305 25 - Апрел елип берилған, зийанкәшликкә учриған йәһудилар музейидики германийә 1933 - йил олимпики көргәзмиси.
AFP Photo

 Йәһуди һәр саһә әрбаблиридин болуп 175 киши имза қойди

Бу тәшкилат вә шәхсләр хитай кишилик һоқуқ хатириси, тибәт мәсилиси, хитайниң сүрийә, иран вә пәләстиндики хамас тәшкилати билән болған мунасивити қатарлиқлар түпәйли кишиләрниң бейҗиң олимпик мусабиқисигә қатнишишини рава көрмигән. Йәһуди тәшкилатлириниң байқут чақириқнамисиға америкидики йәһуди тәшкилатлириниң рәһбәрлири, диний җәмийәт ақсақаллири вә җамаәт әрбаблиридин болуп 175 киши имза қойди.

Имза қойған орган вә шәхсләр ичидә йәһудилар қирғинчилиқини хатириләш кеңиши,  җудизм ислаһат бирләшмиси, америка йәһудилар қурултийи, дейвид ваймән йәһуди қирғинчилиқи тәтқиқат иниститути, йәһуди өлималар бирләшмиси қатарлиқлар бар. Алдимиздики җүмә 2  ‏- дуня уруши дәвридики йәһуди қирғинчилиқини хатириләш күни болуп, чақириқнамә хатириләш күнигә 3 күн қалғанда елан қилинди. Чақириқнамида мундақ дәйду:" биз хитайниң судан ирқий қирғинчи һөкүмитини қоллиши, тибәт хәлқиғә қаратқан хата муамилиси, өз хәлқиниң асаси кишилик һоқуқини рәт қилиши, иран вә сүрийини башқурулидиған бомба билән тәминлиши, хамас билән болған достлуқи қатарлиқлардин наһайитиму әндикиватимиз."

" Хитай  асия - тинч окян районидики ахбарат әркинлики начар дөләт "

Йәһуди тәшкилатлар чақириқнамә чиқарған шу күни америкидики икки мәшһур кишилик һоқуқи тәшкилати хитайниң ахбарат әркинлик
Girman-olmp-1933-200
Зийанкәшликкә учриған йәһудилар музейидики германийә 1933 - йил олимпики көргәзмиси.
AFP
Вәзийити вә адвокатларға тутқан позитсийисини тәнқид қилидиған доклат тарқатқан иди. Көзәткүчиләр бир күнниң ичидә йүз бәргән бу 3 вәқәни америкида олимпик мусабиқисини байқут қилиш чақириқи кеңийиватқанлиқиниң бишарити, дәп қарашмақта. Йәһуди затлар чақириқнамә елан қилған шу күни америка әркинлик сарийи дуняниң һәр қайси дөләтлиридики ахбарат әркинлик әһвали үстидә елип барған баһалаш нәтиҗисини елан қилған иди. Әркинлик сарийиниң доклатида хитай ахбарат әркинлики болмиған дөләтләр тизимликигә киргүзүлгән болуп,  2007  ‏- йили хитайниң ахбарат әркинлик әһвали яхшиланмай арқиға чекингән.

Доклатта, әң аз номур берилгән дөләтләр ахбарат әркинлики әң яхши дөләтләр, әң көп номур берилгән дөләтләр бу саһәдә әһвали начар дөләтләр, дәп бекитилгән. Асияда тәйвән 20 номур билән ахбарат әркинлики әң яхши дөләт, хитай 84 номур билән асия - тинч окян районидики ахбарат әркинлики начар дөләтләр қатариға киргүзүлгән.

Әркинлик сарийи доклат тоғрисида сәйшәнбә күни мәхсус ахбарат елан қилиш йиғини өткүзгән болуп, йиғинда доклатниң хитайға даир қисими кишиләр әң қизиқидиған темиларниң бири иди. Вашингтондики ахбарат йиғинида мухбирларға хитайниң ахбарат вәзийитини чүшәндүргән әркинлик сарийиниң тәтқиқатчиси сарах кокс: " биз 2007  ‏- йили хитай компартийиси 17  ‏- қурултийиниң чақирилғанлиқини көрдуқ. Шу мәзгилдә хитай ахбарат васـтилирини болупму интернетни тизгинләшни күчәйтти. Сәзгүр сиясий темиларда муназирә елип барған тор понкитлири тақалди. Чәтәлниң хәвәр тор понкитлирини тосиди. Өктичи пикирдики мухбирлар вә тор язғучилири тутқун қилинди. Чәтәлдики бошүн вә даҗийүән тор бәтлиридә мақалә елан қилған мухбирлар бесимға учриди. Бу мәзгилдә 18 миң тор понкити печәтләнди " деди.  Лекин кокс, хитайниң ахбарат бәлгилимисидики чәтәллик мухбирларға қаратқан бәзи чәклимиләрни бошаштурғанлиқини муәйәнләштүрди шундақла хитай мухбирлириниң тәкшүрүш доклати елан қилиш җәһәттә илгирилигәнликини, буниң қара хумдан вәқәсини паш қилиш долқунида өз ипадисини тапқанлиқини әскәртти.

"Хитай һөкүмити адвокатларниң һоқуқиға һөрмәт қилмайватиду"

Сәйшәнбә күни хитай тоғрисида доклат елан қилған органларниң йәнә бири, нюйорктики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати иди. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати доклатида хитай һөкүмити адвокатларниң һоқуқиға һөрмәт қилмайватқанлиқини тәнқидлигән. Доклатта, әгәр бирәр адвокат һөкүмәт яқтурмайдиған сәзгүр дилоларни ақлашни үстигә алса, бу адвокат хитай даирилириниң иғвагәрчилики яки җисманий һуҗумға учрайдиғанлиқини, бәзилириниң тутқун қилинидиғанлиқини, адвокатларниң гуваһчилар билән көрүшүш, пакит - дәлилләрни тәйярлишиға тосалғу болидиғанлиқини илгири сүргән иди. Доклатта, хитай адвокатлириниң әһвалини қилниң үстидә кетиватқан адәмгә охшатқан.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатидики николас бекюлин, доклатниң тәйярлиниш җәряни үстидә тохтилип, " қилниң үстидә меңиш: хитай адвокатлар тизгинләш, иғвагәрчилик вә тәһдиткә учраватиду, дегән мавзудики бу доклатниң нурғун хитай адвокатлар, паалийәтчиләр вә мутәхәссисләрни зиярәт қилиш нәтиҗисидә тәйярланғанлиқини, бу кишиләр адвокатларни иғвагәрчиликкә учриши омумйүзлүк һадисә, дәп қарайдиғанлиқини, бу һәқтики ашкариланған хәвәрләр бу һадисиләрниң аз бир қисмидин ибарәт болуп, 142 бәтлик доклатниң бу җәһәттики бошлуқни толдурушни мәқсәт қилғанлиқини илгири сүриду. Бейҗиң олимпик мусабиқиси 1936 ‏- йили германийидә өткүзүлгән берлин олимпик мусабиқисидин кейин хәлқарада кәң - көләмлик талаш - тартиш қозғиған олимпик мусабиқилириниң биридур.

" Бу йәһуди тәнтәрбийичилириниң олимпикни байқут қилишиға түрткә болуши керәк "

Америкидики йәһуди қирғинчилиқи хатирә кеңишиниң рәиси раббий  йитз гренберг йәһуди тәшкилатлириниң олимпикни байқут қилиш һәрикитини тәшкиллигүчи йәһуди өлималириниң биридур.  У, өзлириниң хитай һөкүмити билән натсистлар һакимийитини тәң орунға қоймақчи әмәсликини, лекин хитай натсестлар германийиси 1936 ‏- йили қилғанға охшаш олимпик мусабиқисини өзиниң сияси тәшвиқати үчүн қоллиниватқанлиқини илгири сүрди.  

Бирләшмә агентлиқиниң түнүгүнки бир хәвиридә, раббий йитз гренбергниң "хитай өз һәрикитини зор дәриҗидә түгәтмигүчә тәнтәрбийичиләр, саяһәтчиләр вә һөкүмәтләр олимпик мәсилисидә охшаш мәйданда туруши керәк " дәп қарайдиғанлиқини тәкитлигән. Америкидики йәһуди өлималар бирләшмисиниң муавин иҗраийә рәиси мәйерс болса чақириқнамә исраилийә вә дуняниң һәр қайси җайлиридики йәһуди тәнтәрбийичилириниң олимпикни байқут қилишиға түрткә болушини үмид қилди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.