Amérika 66-nöwetlik b d t omumi yighinida pelestin mesilisidiki sinaqqa duch keldi

Charshenbe küni nyuyork shehiride bashlan'ghan b d t ning 66‏-nöwetlik yighinida amérika qarshi turghan bolsimu, lékin pelestin b d t gha resmiy ezaliq iltimasidin waz kechmeydighanliqini jakarlighan idi.
Muxbirimiz erkin
2011.09.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
UN-bankimon-sozde-20April-305 B d t sékritari ban kimun ependi, 20 - apréldiki jiniwada élchilghan irqchiliqqa qarshi yighinda sözde.
AFP Photo

Amérika nöwettiki ehwalda pelestinning b d t ezaliqigha qarshi turidighanliqini eskertip, eger pelestin ezaliq iltimasi sunsa, özining xewpsizlik kéngishidiki hoquqini qollinip, pelestinning ezaliq iltimasini ret qilidighanliqini agahlandurghan bolsimu, biraq pelestin da'iriliri ezaliq iltimasidin waz kéchishni ret qilghan idi. Pelestin rehbiri maxmud abbas jüme küni b d t bash katipi ban kimun bilen körüshüp, uninggha resmiy ezaliq iltimasi sunidighanliqini bildürgen.

Shu seweblik pelestin mesilisi b d t ning bu nöwetlik yighinidiki eng qiziq nuqtilarning biri bolup qalghan idi. Bezi közetküchiler, bu ötken yili sintebirdiki b d t omumi yighinida nutuq sözlep, kéler yili pelestinning b d t ezaliqini körüshke teshna ikenlikini bildürgen prézidént obama üchün, chüshendürüsh tes bir sinaqtur, dep körsetmekte. Prézidént obama charshenbe küni b d t omumi yighinida sözligen nutuqining zor bir qismida amérikining néme üchün buninggha qarshi chiqidighanliqini chüshendürüshke tirishqan. U, amérika tashqi siyasitining jiddiy sinaqqa duch kelgenlikini eskertip, pelestinning b d t ezaliqi pelestin -isra'iliye tinchliq söhbitige tosalghu peyda qilidighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “Men bolupmu bu hepte, mushu zaldiki nurghun kishilerning meydani bu prinsipning siniqigha duch kelgenlikini bilimen. Bu shundaqla amérika tashqi siyasiti üchünmu bir sinaqtur. Bu pelestin bilen isra'iliye otturisidiki toqunush. Buningdin bir yil awwal men bu sehnide turup, musteqil pelestin dölitige xitab qilghan idim. Men buninggha burunmu ishen'gen we hazirmu ishinimenki, pelestin xelqining öz dölitige ige bolush hoquqi bar. Biraq men yene shuni eskertmekchi, heqiqiy tinchliq peqet isra'il we pelestinlikler arisidila emelge ashidu. Biraq amérika we bashqa döletlerning nurghun tirishchanliqigha qarimay, bir yildin kéyinmu ikki terep otturidiki ixtilapni ashalmidi.”

Lékin pelestinning iltimasi qobul qilinip, uning b d t gha resmiy eza dölet bolushigha bezi tosalghular mewjut. B d t nizamnamisige asasen resmiy ezaliqqa iltimas qilghan herqandaq dölet choqum xewpsizlik kéngishining maqulluqidin ötüshi kérek. Biraq amérika, xitay, rusiye, firansiye, en'gliye qatarliq 5 da'imiy eza dölettin herqandaq bir dölet qarshi chiqsa, xewpsizlik kéngishining maqulluqidin ötmeydu. Lékin közetküchiler, amérika pelestinning ezaliq iltimasini ret qilsa, uning b d t omumi yighinigha iltimas qilish hoquqi barliqini bildürmekte. Prézidént obama b d t omumi yighinida sözligen nutqida eskertip, ikki terepni otturidiki ixtilapni yéngip, kélishimge kélishke chaqirdi.

U “Men nurghun kishining ilgirilesh yoqluqidin bi'aram bolghanliqini bilimen. Men silerge shuni déyeleymenki, menmu buningdin bi'aram. Biraq bu yerdiki mesile biz yetmekchi bolghan nishan emes, belki bu nishan'gha qandaq yétish mesilisi. Men shundaq dep qaraymenki, nechche on yildin buyan dawamlishiwatqan bu toqunushni axirlashturushning asan yoli yoq. Tinchliq nahayiti qiyin mesile. Tinchliq b d t ning bayanat élan qilish, qarar maqullishi bilen kelmeydu. Eger bu unchilik asan bolidighan bolsa, bügünla hel bolghan bolatti. Omumen bu yerdiki birge yashaydighanlar isra'illar bilen pelestinlikler. Qisqisi ularni ayrip turghan mesililerde, jümlidin chégra, bixeterlik, musapirlar, érussalim qatarliq mesililerde choqum kélishim hasil qilishi kérek bolghanlar biz emes, belki isra'illar bilen pelestinliklerdur” dep körsetti.

Közetküchiler, eger pelestin b d t omumi yighinigha iltimas qilsa, b d t nizamnamisige asasen u choqum 193 eza döletning 3 den 2 qismining maqulluqini élish kérek. Bu dégenlik b d t diki 129 eza dölet qollap, awaz bérishi kérek, dégenliktur. Xewerlerdin melum bolushiche, hazirgha qeder 126 dölet pelestinning ezaliqini qollap awaz béridighanliqini bildürgen. Biraq pelestin yene 3 döletning qollishigha érishishi lazim. Uning buninggha qandaq kapaletlik qilidighanliqi melum emes.
Lékin, pelestin 3 den 2 qisim döletning qollishigha érishken teqdirdimu, uning peqet “Közetküchi döletlik” salahiyitige ériship, “Közetküchi tereplik” salahiyiti döletlik orun'gha yüksilidu xalas. Amérikida yashaydighan Uyghur medeniyet tetqiqatchisi we weziyet analizchiliridin doktor qahar barat ependi pelestin mesilisini kélishim bilen hel qilish, her ikki terep üchün zörür ikenlikini bildürdi.

Prézidént obama b d t diki sözide yene, liwiye xelqining kazafiy hakimiyitini aghdurup tashlash yolidiki kürishi we jasaritini medhiyilep, bu yilning pewqul'adde bir yil bolghanliqini, diktatorlarning epti-beshirisi chitqa yéyilghanliqini we xelqning öz qudritini namayan qilghanliqini bildürdi. U mundaq deydu: “Kazafiy hakimiyiti yoqaldi. Gbago, bin aliy, mubarekler hoquqtin ayrildi. Usama bin ladin öldi shundaqla dunyagha peqet zorawanliqi arqiliqla özgirish élip kelgili bolidu, deydighan idiye uning bilen teng depn qilindi. Dunyamizda bir ishlar yüz bériwatidu. Ötmüshtiki ishlarning kelgüside eynen tekrarlinishi natayin. Xiyanetchilik we zomigerlikning epti-beshirisi, diktatorlarning chawisi chitqa yéyildi. Téxnologiye xelqning qoligha küch ata qildi. Yashlar diktatorluqni ret qilidighan qudretlik küch bolup qaldi shundaqla yene bezi érqlar, xelqler, dinlar we milletler démokratiyige layiq emes deydighan sepsetini ret qildi.”

U yene eskertip, amérikining her waqit, hemme kishi bilen pikirdash bolalmaydighanliqini, biraq xelq'ara uniwérsal kishilik hoquq ehdinamiside ching turidighanliqini bildürdi. ‏Obama “Biz her bir millet özining yolini özi tallap, öz xelqning ümidini özi emelge ashurushi kérek, dep qaraymiz. Amérika her bir terep we her bir shexsning siyasiy köz qarishigha qoshulushi natayin. Biraq amérika bu qurultay teripidin qobul qilin'ghan uniwérsal kishilik hoquq ehdinamiside da'im ching turidu. Yeni erkin, adil saylam hoquqi, ochuq-ashkara we mes'uliyetkar bashqurush, ayallar we az sanliqlarning hoquqigha hörmet qilish, adil we barawer bolushtek adaletni yaqlaydu” dep körsetti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet