Proféssor orxan qawunju: sherqiy türkistan mesilisi türk dunyasining eng muhim mesilisidur

Türkiyining herqaysi jaylirida hetta ottura asiya türkiy jumhuriyetliride da'im léksiye sözlep kéliwatqan sabiq parlamént ezasi orxan qawunju öz doklatlirida Uyghur mesilisi heqqide alahide toxtalmaqta.
Ixtiyari muxbirimiz erkin tarim
2012.12.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
orhan-kavunju-305.png Sabiq parlamént ezasi orxan qawunju ependi
RFA/Erkin Tarim


U, 1990 - yillarda türkiye parlamént ezasi bolup wezipe ötigen mezgillerdimu dawamliq halda Uyghur mesilisini türkiye parlaméntining küntertipige élip kelgen kishilerdin biri idi. Yéqinda u qafqas uniwérsitétida bergen doklatida sherqiy türkistan mesilisining türk dunyasining eng muhim mesilisi ikenlikini tekitligen. Töwende uning bilen élip barghan söhbitimizni anglanglar.

Muxbir: hem bilim adimi hem siyasetchi bolush süpitingiz bilen tetqiqat bilen shughullinish bilen birge yene léksiye sözlep turisiz, léksiyeliringizning mezmuni qaysi témilarda boliwatidu?

Jawab: adette, türk dunyasining özgirishliri, tereqqiyatliri, türk dunyasi üchün qilinidighan xizmetler, kem qalghan xizmetler, türk dunyasining yéqinlishishidiki tosqunluqlar, subyéktip amillar, shuning bilen birge bizning ittipaqlishishimizni xalimaydighan tashqi küchlerning pa'aliyetliri qatarliqlarni öz ichige alghan. Türk dunyasini omumyüzlük tonushturidighan maqalilerni sunimen. Yashlarni tepekkurge ündesh meqsitide qolumdin kélishiche tirishimen. Alla razi bolsun, nurghun uniwérsitétlar buninggha angliq qarap, manga masliship béridu. Yashlarning qizghinliqimu kishini söyündüridu.

Muxbir: siz bir türkistanliq bolush süpitingiz bilen uzun yillardin béri türkiyide türkistanni tonutiwatisiz. Yash chéghingizda türkistan ismigha qarita türkiyidikilerning bilimi qanchilik sewiyide idi, hazir qandaq?

Jawab: ilmiy tetqiqat bilen shughullan'ghuchi bolush süpitim bilen her mesilige ikki tereptin qariyalaydighan birimen. Siz dégen bu mesilide, tolimu epsus nurghun kishining bilimi yoq. 19 - Esirning bashliridin béri, türkistan uqumi rus we in'gliz tetqiqatchilar we kéyinki mezgillerde xitay tetqiqatchiliri teripidin untuldurulushqa urunuldi. Mesilen, ruslar we in'glizlar türkistan atalghusining ornigha ottura asiya atalghusini omumlashturushqa küchidi we tolimu epsus tirishchanliqliri ghelibe élip keldi. Yene mesilen, xitaylar sherqiy türkistan atalghusining ornigha shinjang deydighan bir isimni tépip chiqip, sherqiy türkistan atalghusining qollinilishini cheklidi. 1991 - Yili sowét ittipaqining parchilinishi bilen bizmu imkan'gha érishtuq we küchimizning yétishiche, ottura asiya emes, türkistan déyishte ching turduq. Emma éniqki, bizning zéhnimizni we méngimizni küchlük médiya kontrol qiliwalghachqa, zor köpchilik insanlarning éngigha ottura asiya déyish singip ketti. Emma menche türkistan déyish ilmiyliktur, ottura asiya déyish ilmiylik bolmastin siyasiy meqsette qesten yasalghan bir sözdur. Chünki türkistan atalghusi u térritoriyide yashaydighanlarning chégrisiz bir baghlinishqa ige ikenlikini körsitidighan delilsiz heqiqettur. Türkistan parsche izahat bolup, türklerning yurti dégen menide. Ottura asiya kelimisi bolsa bu baghlinishni ipadileshke yetmeydu. Shunga ottura asiyani chüshendürüsh üchün u yerde “Qotadghubilik” ni, “Diwanulughatit türk” ni, chaghatay Uyghur tilini tilgha élishqa mejbur bolimiz. Démek, türklerning térritoriyisining neq, bashqa nersiler bilen izahlash ketmeydighan ismi türkistan ismidur. Mana bu sewebtin ular türkistan ismini qesten tartiwéliwatidu. Shunga men qolumdin kélishiche bu heqiqetni bashqilargha bildürüshke tirishimen. Basqan qedemlirimiz meyli chong bolsun, meyli kichik bolsun, bu yoldin waz kechmeymiz.

Muxbir: proféssor doktor orxan qawunju, léksiyiliringizde sherqiy türkistan heqqide némilerni bildürüshke tirishisiz bu heqte néme démekchisiz?

Jawab: aldi bilen türk dunyasini türge bölüp ötey, türk dunyasida hür döletlermu bar, bashqa döletlerning hökümdarliqi astida mewjutluqini saqlawatqan qérindashlirimizmu bar. Insha'alla u qérindashlirimizningmu bir küni hörlükini qoligha alidighanliqigha ishinimiz. Hem bu tilekler üchün herqandaq bir dölet bilen ziddiyetlishish yaki ulardin qorqushning héchbir hajiti yoq. Men léksiyilirimde, sherqiy türkistan mesilisining türk dunyasi mesilisi ichidiki eng alahide bir mesile ikenlikini anglitimen. U qérindashlirimizning eng gunahsiz halette bir yerge toplan'ghan waqitlirida yeni, xuddi 1997 - yilidiki ghulja weqesige oxshash qur'an oqush üchün bir yerge toplan'ghan waqitlirida, hakimiyet küchliri teripidin, ejeba bular bir yerge toplinip néme qilmaqchi, bular choqum kompartiyini yoqitish üchün bir nerse pilanlawatidu, dégendek shübhiler bilen qamaqqa tashliniwatidu. Ghuljida qur'an oqush üchün toplan'ghan kishiler hetta ayallar idi. Ayallirining anilirining heqqini telep qilghan erler bolsa wehshiy qiyin qistaqlargha élindi. Yene téxi gunahkar kishige oxshash sotqa tartilip, höküm chiqirilidu. Bezilirige ölüm jazasi, bezilirige qamaq jazasi. Dégenlirimdek, léksiyilirimde sherqiy türkistandiki qérindashlirimizning 1949 - yilidin béri xitay kompartiyisidin qutulup öz dinigha we öz millitige hakim bolush, öz teqdirini özi belgilesh üchün qilghan janpidaliqliri, qanliq küreshlirini, qisqiche chüshendürüshke tirishimen.

Muxbir: orxan qawunju ependi sizche siyaset yürgüzüsh arqiliq bir milletni assimilyatsiye qilip yoqitish mumkinmu?

Jawab: elwette mumkin emes. Buninggha misal tarixta ötken nurghun milletler bar. Ming yildin artuq döletsiz qélip sersan bolghan yehudiylarmu isra'iliye dölitini quriwalghili 56 yil boldi. Rusiye fédératsiyisining ichide yashap kéliwatqan, emma öz mewjutluqini saqlap kelgen qérindashlirimiz bar. Xitaylarning insaniy tuyghudin chetnigen, insan heqlirini depsende qilidighan bir milletning dinigha hujum qilidighan, tilini ayagh asti qilidighan siyasetlerni toxtitishi üchün pütün dunyadiki barliq insanlar xitaygha birlikte qarishi chiqishi kérek. Xitayning qiliwatqanliri ochuqtin ochuq insan heqliri depsendichilikidin ibaret. Dunya xelqi buninggha qol qoshturup tursa bolmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.