“ош вә җалалабадта қирғизлар вә өзбекләр арисида йүз бәргән тоқунушта һөкүмәтниңму мәсулийити бар”

2010-Йили 6-айда қирғизистанда қирғизлар билән өзбекләр арисида етник тоқунуш келип чиқип, нәччә йүзлигән кишиниң өлүшигә вә он миңлиған өзбек хәлқиниң өй-маканлиридин айрилип сәрсан болушиға сәвәб болған иди.
Мухбиримиз ирадә
2011.05.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Kimmo-Kiljunen-305.jpg Явропа бихәтәрлик вә һәмкарлиқ тәшкилати парламент мәҗлисиниң оттура асияға мәсул мудири киммо килиҗунен. 2011-Йили 3-май.
AFP

Әйни чағда өзбек хәлқи қирғиз армийисиниң өзлирини қоғдимай, тәрәп тутқанлиқини илгири сүргән. Йеқинда бу һәқтә хәлқаралиқ бир мустәқил орган қирғизистанға берип тәкшүрүш елип барған болуп, мәзкур орган елан қилған тәкшүрүш доклатида қирғиз армийисиниң қирғинчилиқта җавабкарлиқи бар, деди.

Қирғизистанда алдинқи йил июл ейида йүз бәргән вәқәни тәкшүрүш үчүн районға әвәтилгән хәлқара тәкшүрүш өмики сәйшәнбә күни елан қилған доклатида қирғизистан һөкүмитиниң вәқәни бир тәрәп қилиштики аҗизлиқини июн вәқәсиниң әвҗигә чиқип кетишидики муһим амил дәп көрсәтти.

Бирләшмә агентлиқиниң хәвәр қилишичә, мәзкур мустәқил тәкшүрүш оргини русийә, франсийә, финландийә, түркийә, естонийә, әнглийә вә австралийидин кәлгән мутәхәссисләрдин тәркиб тапқан. Бу мутәхәссисләр вәқә мәйданға кәлгән ош вә җалалабад шәһәрлиридики 750 дин артуқ адәм билән сөзлишиш, миңларчә үн-син материяллири вә рәсим йиғиш арқилиқ вәқә һәққидә материял йиғқан вә шу асаста хуласә чиқарған.

Мәзкур тәкшүрүш өмикигә явропа бихәтәрлик вә һәмкарлиқ тәшкилати парламент мәҗлисиниң оттура асияға мәсул мудири киммо килиҗунен йетәкчилик қилған болуп, у сәйшәнбә күни мухбирларға бәргән баянатида алди билән мәзкур тәкшүрүшни қирғиз һөкүмитиниң өзи тәләп қилғанлиқини вә һәйәтниң хизмәтлиригә қулайлиқ яритип бәргәнликини, мутәхәссисләрниң халиған киши билән әркин-азадә сөһбәт елип баралиғанлиқини алаһидә тәкитлигән. Әмма у қирғиз һөкүмитиниң вәқәни бир тәрәп қилиштики вә өз бурчини ада қилиштики мәсулийәтсизликиниң вәқәниң зорийип кетишигә сәвәб болған асаслиқ амил икәнликини ейтқан. У мундақ дегән:
-Һәр қандақ бир һөкүмәтниң әң әқәллий вәзиписи алди билән өз пуқралирини қоғдаш. Әмма қирғиз һөкүмити өткән йил июнда буни ада қилмиған. Қирғизларниң өзбекләргә һуҗум қилиш вәқәсидә қирғизистандики сиясий һаваниң йәни йүксиливатқан қирғиз милләтчиликиниңму тәсири бар.

Тәкшүрүш өмикиниң доклатида 2010-йили өзбекләр билән қирғизлар арисида йүз бәргән бу тоқунушларда зиянкәшликкә учриғучилар асасән өзбекләр дәп көрситилгән болуп, доклатта ейтилишичә, асаслиқ өс вә җалалабадта йүз бәргән вәқәләрдә җәмий өлгәнләр 470 киши болуп, буларниң 75 пирсәнти өзбек, қалғанлири қирғиз икән. Вәқәдә йүз миңлиған өзбек хәлқи җенини қутулдуруш үчүн өзбекистан тәвәсигә қечип, юрт-маканлиридин айрилишқа мәҗбур болған. Вәқә җәрянида басқунчилиққа охшаш инсан қелипидин чиққан еғир җинайи вәқәләр садир болған.

Мәзкур тәкшүрүш оргини доклатида юқириқи вәқәләрниң садир болушида қурманбек бақийефниң тәрәпдарлири вә һазирқи һөкүмәт тәрәпдарлири шундақла өзбек сиясәтчиләр вә буниң билән бирликтә җинайәт гуруһлириниң тәсириниң күчлүк болғанлиқини әмма дөләтниң бу ишта қоли барлиқи һәққидә бир испат тепилмиғанлиқини ейтқан.

Вәқә йүз бәргән мәзгилдә өзбек хәлқи әйни чағда мухбирларға қилған сөзлиридә, қирғиз армийисиниң тәрәп тутуп, өзбекләрни бастурғанлиқини, өзлириниң қирғиз армийисигә ишәнмәйдиғанлиқини, б д т 'ниң тинчлиқни сақлаш қисимлириниң өзини қоғдаш үчүн келиши керәкликини ейтқан иди. Бу қетимлиқ доклаттиму бу нуқта йорутулған болуп, униңда мундақ дейилгән:
-Бизниң қаришимизчә бу бир ирқий қирғинчилиқ әмәс. Әмма 11-13 июн күнлири өзбек мәһәллилиридә инсанийәткә қарши қәбиһ җинайәтләрниң ишләнгәнлики һәққидә испатлар бар. Һәм шу күни һәм ундин кейинки күнләрдә инсан һәқлири қаттиқ дәпсәндә қилинған. У мәзгилдә хәвпсизлик күчлири тоғра қилмиған. Райондики тоқунушни контрол астиға елиш үчүн районға әвәтилгән 2000 әскәр пеқир-пуқраниң мәнпәитини қоғдимиған. Һәтта һәрбийләрниң җинайи гуруһларға арилишип қелишидәк әһваллар көрүлгән.

Доклатта көрситилишичә, тоқунушлардин кейин җавабкарлиққа тартилғанларниң 80 пирсәнти өзбек болуп, мәзкур тәкшүрүш һәйитиниң йетәкчиси келиҗунен бу һәқтә мухбирларға қилған сөзидә, зиянкәшликкә учриғучиларниң көпи өзбек туруп, вәқәдин кейин йәнә өзбекләр җазаға тартилғанлиқини, қирғиз даирилириниң адиланә иш көрмигәнликини тәнқид қилған.

Мәзкур мустәқил тәкшүрүш оргини доклатиниң давамида қирғиз һөкүмитигә 12 маддилиқ тәклип сунған болуп, униңда қирғизистанда йүксиливатқан қирғиз милләтчиликигә қарши җиддий тәдбир елиш, өзбекләр көп олтурақлашқан районларда өзбек тилиниң асаслиқ алақилишиш васитиси икәнликини етирап қилиш, хәвпсизлик органлириниң өз вәзиписини тәрәпсиз һалда елип бериш, сахта испатлар билән қийнап иқрар қилдурушни түгитиш вә вәқәдә зиянкәшликкә учриғучиларға төләм төләш қатарлиқларни өз ичигә алиду.

Бүгүн мәзкур доклат һәйәт йетәкчиси келиҗунен тәрипидин елан қилинғандин кейин қирғиз һөкүмити буниңға дәрһал инкас қайтурди. Франсийә агентлиқиниң хәвәр қилишичә, қирғиз һөкүмити доклатта ейтилғандәк вәқәдә қирғиз һөкүмитиниң мәсулийити барлиқини қәтий рәт қилған вә бу доклатта оттуриға қоюлғанларни қобул қилиш мумкин әмәс, дегән. Улар мәзкур доклатниң райондики етник сүркилишкә “отниң үстигә май чачқандәк” тәсир яритидиғанлиқини ейтқан.

Қирғиз һөкүмити баянатида йәнә доклатни бир тәрәплимә икәнликини илгири сүрүп, вәқәдә қирғизларниңму зиянкәшликкә учриғанлиқини ейтип, доклатта пәқәт өзбекләрниңла “бичарә” қилип көрсәткән, дәп әйиблигән. Әмма доклатта, қирғиз армийисиниң биваситә вә васитилик һалда өзбекләргә қарши елип берилған һәрикәтләрдә йәр алғанлиқи һәққидә испатларниң барлиқи оттуриға қоюлған иди.

Тәкшүрүш өмикиниң йетәкчиси келиҗунин сөзиниң ахирида, хатирҗәм вә тинч һалда яшаш үчүн чоқум милләтләрниң һоқуқиға баравәр муамилә қилиш вә өз-ара диалогниң муһим әһмийәткә игә икәнликини тәкитлигән вә қирғиз һөкүмитини вәқәниң җавабкарлирини дәрһал сүрүштә қилип, адиланә бир тәрәп қилишини тәләп қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.