Osmanli impériyisining ottura asiyagha ewetken mexpiy razwédka xadimliri (1)

Türk birliki qurush meqsitide ottura asiyagha mexpiy wezipe üchün ewetilgen adil hékmet qatarliq 5 neper razwédka xadimi qirghizistanda yette su urushini keltürüp chiqarghan.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2011.04.18
asyada-5-turk-qeshqerde-305.jpg Osmanli impériyisining ottura asiyagha ewetken mexpiy razwédka xadimliri
RFA/Arslan

Yéqinda türkiyining bir qanche muhim gézitliride bir maqale élan qilin'ghan bolup bu maqalide, eyni zamandiki osmanli impériyisining dölet bixeterlik idarisi bolghan ittihad we tereqqiy teshkilatining rehbiri enwer pasha, ottura asiyada türk birliki qurush meqsitide ottura asiyagha mexpiy wezipe üchün ewetken adil hékmet qatarliq 5 neper razwédka xadimining ottura asiyadiki qirghizistan'gha barghanliqi we ruslargha qarshi qirghizlarni qozghilang kötürüshke chaqiriq qilip, yette su urushini keltürüp chiqarghanliqi we qirghizlargha qomandanliq qilghanliqi, kéyin yéngisar, yeken we qeshqer sheherlirige bérip pa'aliyet élip barghanliqi bayan qilin'ghan.

2011‏-Yili 4‏-ayning 14-küni anatoliye muxbiri éli éhsancham teripidin “Shangxeyde 5 osmanli jasusi” dégen témida bir parche maqale élan qilindi. Bu maqale türkiyide chiqidighan, zaman géziti, sabah, türkiye we radikal gézitliride oxshash waqitta élan qilindi. Maqalide mundaq déyilgen:
“Ittihad we tereqqiy” teshkilatining rehbiri enwer pasha, pantürkizmni turghuzush we ottura asiyada türk birliki qurush meqsitide ottura asiyagha mexpiy wezipe üchün adil hikmetbey qatarliq 5 neper razwédka xadimini ottura asiyagha ewetken. “Teshkilati mexsus” namliq dölet bixeterlik teshkilatining namida 1914-yili hindistan arqiliq ottura asiyagha ewetilgen adil hikmetbey qatarliq 5 neper herbiy général deslepte ottura asiyaning bir qanche rayonlirida pa'aliyet élip barghan. Adil hikmetbey hindistan'gha barghanda 1-dunya urushining bashlinishi bolup, bu adil hékmet we sepdashlirining merkez bilen bolghan munasiwitining üzülüp qélishqa seweb bolghan. Emma, adil hékmet we sepdashliri nurghun qiyinchiliqlargha duch kelgen bolsimu hindistan arqiliq afghanistan'gha, u yerdin qirghizistan we qazaqistan'gha barghan. U yerde “Ittihad we tereqqiy” teshkilatining bergen wezipisi boyiche türk birliki ish pilanini emelge ashurush üchün pa'aliyet qilghan. U dewrde osmanli dölitige qarshi urush qilghan ruslargha qarshi qirghizlarni qoralliq heriketlendürgen adil hikmetbey we sepdashliri nechche yil dawam qilghan weqeler jeryanida bir qanche qétim qolgha élin'ghan. Türmilerge qamalghan hetta ölümge höküm qilin'ghan bolsimu qéchip qutulghan we pa'aliyetlirini dawam qilghan.

Maqalining dawamida yene mundaq déyilgen: adil hikmetbey we sepdashliri ottura asiyadin sherqiy türkistan'gha ötken u yerde xitay, rus we in'gliz jasusliri ularning péyige chüshken. Ular xeter astida qalghanliqini hés qilip, quruqluq yoli bilen shangxeyge qéchip ketken we shangxeyde gollandiye we gérmaniye konsulxanisida panahlan'ghan. Adil hikmetbey xitaylar teripidin tutulup kétish xewpini közde tutup türkiyige qaytip kétishni oylap, gollandiyining shangxeydiki konsulxanisigha mektup yazghan. Gollandiye konsulxanisi bu heqte yardem qilalmaydighanliqini bildürgen. Bu arida adil hikmetbey esirge chüshken gérmaniye eskerlirining yaponiyining bir paraxoti bilen hamburgqa yolgha sélinidighanliqini anglighan we u dewrde shangxeyde hakimiyetni qolgha alghan yaponlardin yardem telep qilghan netijide bir yapon doxtur gérmaniyige esir yötkeydighan paraxotqa adil hikmetbeyni sélip yolgha salghan. Adil hikmetbey hamburg portigha kélip u yerdin türkiyige saq -salamet qaytip kelgen. Adil hékmet bilen ottura asiyagha mexpiy wezipe üchün ewetilgen “Teshkilati mexsus” ning ezaliri qushchi bashi sélim shami, höseyn emrullah, esli qirimliq bolghan hüseyin bay, esli jurji bolghan bursaliq ibrahim heqli qatarliq kishilerdin terkib tapqan.

Adil hikmetbeyning eslimilirim bolghan “Asiyada besh türk” namliq kitab neshr qilin'ghan bolup, bu kitabta adil hikmetbeyning qeshqer we yéngisar ziyariti heqqide yazghan xatiriliridin neqil qilip mundaq déyilgen: 1914-yili 9-ayning 15-küni pishawurdin yolgha chiqip 60 yol yürgendin kéyin yeni 1914-yili 11-ayning 15-küni yéngisargha yétip kelduq. Chin türkistanning yéza -mehellilirini arilap kétiwatattuq. Mehellilerdin ötüwatqanda kishiler bizge qoghun, tawuz béretti. Kishiler bizning türk ikenlikimizni bilgendin kéyin tamaq we méwiler bilen méhman qilatti. Mana bu men nechche yildin biri xiyal qilip yashap kelgen türkistanni körüwatattim. Mana bu mubarek qit'ening türkliri. Men ularning ichige singip ketken idim, buningdin kéyin mushu yer bizning pa'aliyet sehnimiz idi. Pütkül ishlirimizni bular bilen bu etrapta qilattuq. Bu yerler ejdadlirimizning yurti idi. Bu yerdiki xelqning chirayidin külke-tebessum körettim. Ularning héch biri muz chiray emes idi. Yéngisarning öyliri anatoliyining öyliridin héch qandaq perqi yoq idi. Bu yerdiki kishiler xushal-xuram körünetti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.