Оттура шәрқтә мустәмликигә қарши инқилабниң намайәндиси

Бундин йерим әсир илгири оттура шәрқ мәмликәтлириниң һәммиси дегидәк чәтәллик мустәмликичиләрниң қамилида болуп, хәлқ мустәмликичиләрниң башқуруши астида һаят кәчүрәтти. Лекин оттура шәрқ хәлқи мустәмликигә бир күнму рази болмиди.
Мухбиримиз өмәрҗан тохти
2009.10.27
Misirliq-alim-muhemmed-abdu-305.jpg Сүрәт, мисирлиқ ислаһатчи алим муһәммәд абдуниң намәлум заманлардики сүрити.
Тарихий сүрәт / Omerjan

Улар түрлүк қийинчилиқлар вә зорлуқларға қаримай мустәмликидин қутулушниң йоллирини издәп ахири мустәмликидин қутулди вә өзигә өзи хоҗайин болуп яшашниң тәмини тетиди. Оттура шәрқ хәлқиниң мустәмликигә қарши йоллуқ дәвасини тинчлиқ йол билән илгири сүрүштә дини өлималарниң роли чоң болди. Мисирниң сабиқ муптиси, ислаһатчи алим муһәммәд абдуму шундақ алимларниң биридур.

Ислаһатчи алим муһәммәд абду вә униң иш - излири һәққидә издиниш үмиди билән, сәуди әрәбистан радиоси уйғур бөлүминиң диктори сираҗидин әпәндигә мураҗиәт қилған идуқ.

Сираҗидин әпәнди билән сөһбәт

Сираҗидин әпәнди улуғ ислаһатчи алим муһәммәд абдуни тонуштуруп мунда деди:" муһәммәд абду оттура шәрқ хәлқиниң, хусусән мисир хәлқиниң чәтәлликләрниң мустәмликисидин тинчлиқ йоли билән қутулушида интайин чоң рол ойниған, ислаһатчи алим вә атағлиқ ислам мутәпәккуридур. Муһәммәд абду 1849 - йили мисирниң буһәйрә вилайитидә түркмән аилисидә дуняға кәлгән түрк нәсиллик алим. Шу вақиттики мисир бир тәрәптин инглизларниң мустәмликисидә қалған болсиму, йәнә бир тәрәптин османли империйисиниң территорийиси ичидики районлардин санилатти. Шуңа уҗайда өзбәк, уйғур, түркмән қатарлиқ түркий хәлқләр көп иди. Ислаһатчи алим муһәммәд абдуниң атиси түркмән, аниси мисирлиқ әрәб иди. Муһәммәд абду кичикидин диний илимгә чоң қизиқарлиқ билән киришкән болуп, қисқа вақит ичидила өз заманисиниң әлламисигә айланған. Кейинчә мәшһур ислаһатчи алим җамалиддин афғанийниң қолида тәрбийилиниш арқилиқ ислаһат йолиға қәдәм қойған вә чәтәллик мустәмликичиләргә қарши тинчлиқ билән муҗадилә қилған."

Муһәммәд абдуниң төһпилири

Сираҗидин әпәнди улуғ ислаһатчи алим муһәммәд абдуниң ислаһат вә мустәмликидин қутулуш йолидики төһпилирини баян қилип мунда деди:" ислаһатчи алим муһәммәд абду ислаһатни алди билән маариптин башлиған болуп, биринчи қәдәмдә мисирдики дуняға даңлиқ алий билимгаһи әзһәрдики әнәнивий оқутуш программисиға өзгәртиш киргүзүп, йеңичә оқутуш вә пән техника билимлириниму оқутуш, мусулман яшларни вәтәнпәрвәрликкә үндәш, мустәмликигә қарши тинчлиқ вә илмий йол билән муҗадилә қилиш қатарлиқ ишларда нәтиҗигә еришти. 1882 - Йили мисирда мустәмликичиләргә қарши әһмәд ураби башчилиқидики хәлқ қозғилиңи партлиғанда, муһәммәд абду қозғилаңни қоллиғанлиқи сәвәблик ингилизларға қарам мисир султани хидйиви тәрипидин тутқун қилинип, мисирдин үч йиллиқ паланған. Бу арида муһәммәд абду франсийигә берип устази җамалиддин афғани билән учришип, иккиси бирликтә " әл урвәтул вусқа" (мәһкәм тутқу) намлиқ журнални чиқарған. Лекин бу журналниң мақалилири ингилизларниң мустәмликисигә қарши мәвқиәдә болғанлиқи сәвәблик бир йилдин кейин чиқиштин тохтап қалған. Кейинчә, мисир һакимийитиниң әпу қилиши билән мисирға қайтип берип, аввал ислам мәһкимисиниң башлиқи, кейинчә мисирниң муптиси болған. Муһәммәд абду хәлқни мустәмликидин қутулушқа чақирип көплигән қиммәтлик мақалиләрни вә диний әсәрләрни язған. 1905 - Йили мисирниң искәндәрийә шәһиридә 56 йешида аләмдин өткән."  

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.