Өзбекистан билән америка мунасивәтлирини яхшилаш йолида тиришмақта

Бу һәптә америка баш қомандани давид петрос өзбекистанда зиярәттә болди. Өзбекистан президенти ислам керимоф билән учрашқан давид петрос икки дөләт мунасивәтлириниң келәчики вә ортақ мәнпәәтлири һәққидә сөһбәт елип барған.
Мухбиримиз ирадә
2009-08-21
Share
Islam-kerimof-sh-6-305 Өзбекистан президенти ислам кәримоф вә шаңхәй 6 гуруһиниң әзалири.
AFP Photo

Бу зиярәттин кейин икки тәрәп келишим имзалиған болуп, келишим һәрбий техника иш бирлики, өз ‏- ара әскәр алмаштуруп тәрбийиләш, һәрбий иш бирлики қатарлиқ маддиларни өз ичигә алиду.

Америка вә өзбекистан арисида имзаланған бу келишим русийиниңму алаһидә диққитини тартиватқан болуп, москваға қарашлиқ гезитләрдә бу һәқтә чиққан мақалиләрдә өзбекистанниң русийә қирғизистанда һәрбий база қуридиғанлиқини елан қилғандин кейин районда тәңпуңлуқни сақлаш үчүн бундақ бир йолни таллиғанлиқи ипадә қилинған.

Америка баш қомандани давид петросниң зиярити җәрянида ислам керимофму 2005 - йили тақиветилгән америка һәрбий базисиниң тәкрар ечилиш мумкинчиликиниң барлиқини ипадә қилди. Америкиниң өзбекистанда әскири мәвҗутлиқини қайта әслигә кәлтүрүши неминиң ипадиси, русийә билән хитай буниңға қандақ муамилә қилиду.

Биз бу һәқтә түркийиниң түркий җумһурийәтлири вә түркий милләтлири ишлириға мәсул сабиқ дөләт министири, профессор доктор әхәт әндиҗан әпәнди билән телефон зиярити елип бардуқ.

Суал: һөрмәтлик әхәт андиҗан әпәнди, өзбекистанниң америка билән бундақ бир қатар әскири келишимләргә қол қоюшини қандақ чүшинишкә болиду?

Җаваб: оттура асияда бир қанчә айдин бери бәзи йеңи мәсилиләр оттуриға чиқти. Мәсилән 8- айниң бешида русийә қирғизистанниң җәнубида бир һәрбий база ачидиғанлиқини елан қилди. Бу өзбекистанниң наразилиқини қозғайдиған бир әһвал. Чүнки пәрғанә вадиси болған җәнуби районда бир рус һәрбий базисиниң болуши өзбикистан - қирғизистан мунасивәтлиридә қирғизистанниң үстүнлүкни игиләйдиғанлиқини билдүриду. Буниңдин өзбекистан қаттиқ биарам болуватқан иди. Буниңдинму муһими қирғизистанниң нарин дәрясиға қәмбәр ата һидроеликтир истанисини қуруши үчүн русийиниң қирғизистанға 2 милярд доллар қәрз беришни вәдә қилишиму, өзбекистан билән түркмәнистанниң аччиқини кәлтүрди. Чүнки өзбекистан билән түркмәнистанниң ана су мәнбәси мана бу дәря еқинлиридин келиду. Шуңа өзбекистан вә түркмәнистан һәр иккилиси нарин дәрясиға қирғизистанниң еликтир истансиси қурушиға қарши. Мана бу икки иш түпәйли өзбекистан мушу айниң 4 - күни баяннамә елан қилип, өзлириниң бу икки иштин қәтий мәмнун болмиғанлиқини очуқ һалда ипадә қилди.

Америкиму қирғизистанниң америкиниң манас һәрбий базисини тақашни оттуриға қоюши билән өзбекиистан вә түркмәнистанда йил ахириғичә бир һәрбий база ечиш үчүш издиниватқан, өзбек һөкүмити билән рәсмий яки ғәйри рәсмий йоллар арқилиқ сөһбәт елип бериватқан иди. Бу һәптә елип берилған америка һәрбий баш қоманданиниң өзбекистандики зияритиму мана бу юқиридики сәвәбләрдин оттуриға чиққан. Икки дөләт арисида имзаланған бу һәрбий келишимләр мундақчә ейитқанда, өзбекистанниң русийигә әгәр сән қирғизистанниң җәнубидики фәрғанә вадисида база қуримән вә қирғизистанниң һидро електир истансиси қурушиға ярдәм қилимән дәйдикәнсән, мәнму америкиниң өзбекистанда база қурушиға мақул дәймән, дәп бериватқан агаһландуруши дәп чүшинишкә болиду.

Суал: русийә билән хитай америкиниң оттура асиядики мәвҗутлуқидин әзәлдин бери раһәтсиз болуп келиватқан иди. Өзбекистанниң бу һәрикитидин русийә билән хитай биарам болмамду, сизчә?

Җаваб: әлвәттә биарам болиду. Әмма буниңға уларниң чиши патмайду. Униң үстигә америка бу һәрбий базини тәкрар ачса яки йеңи бир һәрбий база ачса буни афғанистандики террорчилиққа қарши күрәш қилиш нами астида ачиду. Шуңа әгәр буниңға хитай билән русийә қарши чиқса америкиниң террорчилиққа қарши күрәш қилишиға қарши чиққан йәни җүмлидин террорни қоллайдиған дөләтләр боп қалиду. Шуңа америкиниң районда һәрбий база ечишини русийә билән хитай көңүлдин халимисиму, әмма буниңға очуқ қарши чиқалмайду. Өзбекистан бүгүнгичә қирғизистан вә қазақистандин пәрқлиқ бир һалда һечкимниң тәсири астида қалмиған асаста сиясәт йүргүзүп кәлди вә районда тәңпуңлуқни шәкилләндүрүп кәлди. Чүнки қазақистанниң нурғунлиған рус нопуси бар вә муһим орунларни игилигән, шуңа қазақистан халисиму‏- халимисиму сияситидә русийиниң тәсири күчлүк, қирғизистан иқитсадий әһвали сәвәбидин русийә билән хитайға бағлиқ. Әмма өзбекистан һәм өзиниң нопуси вә мәркизи һакимийити сәвәблик өз алдиға сиясәт йүргүзүп кәлди. Әгәр русийә қирғизистанда иккинчи һәрбий базисини ачимән дәйдикән, өзбекистанму америкиниң һәрбий база ечишиға рухсәт қилиду. Бундақ болғанда өзбекистан оттура асияниң ғәрб билән болған мунасивәтлиридә ачқучлуқ рол ойнайдиған дөләт һалиға келидиғанлиқиға ишинимән.

Суал: һөрмәтлик әхәт андиҗан әпәнди, америкиниң районда һәрбий җәһәттин мәвҗут болуши хитай вә русийә үчүн немини ипадә қилиду?

Җаваб: әлвәттә америкиниң өзбекистанға йәрлишиши хитайни интайин биарам қилиду. Чүнки хитай һәр тәрәптин өзини америкиниң қоршавида қалғандәк һес қилиду. Чүнки хитайниң шәрқ тәрәплиридә тәйвәндә, японийидә вә корийидә америкиниң һәрбий базиси бар, ғәрбтә афғанистанда вә пакистанда америкиниң һәрбий базилири бар вә һазир қирғизистанда бар. Әмди өзбекистанда күчлүк бир һәрбий база қурулған тәқдирдә, хитай буниңдин қаттиқ раһәтсиз болиду. Бу хил әһвал хитайниң әтраптики дөләтләр билән болған мунасивәтлирини, һәрбий җәһәттики һәрикәтлирини вә башқа дөләтләр билән мунасивәтлирини шундақла кеңийидиған районлирини чәкләп туриду.

Хитай болса буниң әксичә, оттура асия билән ениргийә, иқтисадий, сияси җәһәтләрдә йеқин мунасивәт орнитишқа тиришиватиду. Шаңхәй иш бирлики арқилиқму буни қисмән қолға кәлтүргән иди. Әмма америкиниң өзбекистандики һәрбий базилирини қайтидин қолға елиши хитайниң оттура асияға көрситидиған тәсирини чәкләп қойиду. Бу русийә үчүнму охшаш әһвал. Шуңа алдимиздики күнләрдә хитай өзбекистан билән бир қатар учришишларни елип бериши мумкин. Лекин өзбекистанниң қандақ қарар алидиғанлиқи, биз бир аз авал дәп өткән русйиниң қирғизистандики һәрбий база қуруш қарариға бағлиқ.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт