Perzentlerni oqutush köchme nopusqa asan yerlikke tes bolmaqta

Bultur 1-öktebirdin étibaren Uyghur aptonom rayonida 20 nechche yil yolgha qoyulup kéliwatqan waqitliq turush kinishkisi ornigha köchme nopusning olturaqlishish kinishka tüzümi yolgha qoyulup xitay köchmenliri Uyghur éli yerlik xelqi bilen oxshash teminattin behrimen qilin'ghan idi.
Muxbirimiz gülchéhre
2012.11.06
urumchi-kocha-uyghurlar-305.jpg Ürümchidiki melum bir kochida yürgen Uyghurlar. 2012-Yil 7-yanwar.
Photononstop

Xewerlerdin melumki xitay da'iriliri köchmenlerning Uyghur élide téximu chongqur yiltiz tartishigha shara'it hazirlap ularning perzentlirining oqush mesilisini hel qilish üchün ma'aripta mexsus köchme nopusqa étibar bérish, ma'aripta heq almasliqtek siyasetlirini tüzüp yolgha qoyghan. Eksiche yerlik xelqning perzentlirini oqutushi téximu tes boluwatqan bolup, gerche toqquz yilliq mejburiy ma'arip heqsiz bolsimu, yézilarda yolgha qoyulghan mekteplerni merkezleshtürüp bashqurush tüzümi bilen oqughuchilarning barghanche éshiwatqan yataq, tamaq we kira we turmush chiqimliri déhqanlargha éghir yük bolmaqta.

Uyghur élide chiqidighan shinjang gézitining 5-noyabir élan qilghan “Shinjangning ma'aripta étibar bérish siyasetliri köchme nopuslarning yiltiz tartishigha téximu yaxshi shara'it yaritip berdi” namliq xewirige qarighanda, ikki yil ilgiri ürümchidiki bir köchmen balisini bashlan'ghuch mektepte oqutush üchün bir yiligha ikki ming yüen chiqim qilidighan bolsa hazir pütünley heqsiz qilin'ghan.

Uyghur aptonom rayoni élan qilghan statistikida körsitilishiche, Uyghur élide köchme nopus yilmu yil köpiyip, 2010-yili Uyghur élining emeliy köchme nopusi 6 milyon 900 minggha yetken. Bu Uyghur éli omumiy nopusining töttin birige toghra kélidu.

Nöwette Uyghur éli miqyasida tizimgha élin'ghan köchme nopus ikki milyon 190ming bolup, olturaqlishish kinishkisigha érishkendin kéyin, bularning perzentliri bulturdin bashlap Uyghur élining her qandaq jayida heqsiz oquyalaydighan bolghan. Ürümchi shehiri özidila köchme nopuslarning mektep yéshidiki perzentliri 116 minggha yéqin bolup, köchme nopus perzentlirining 38% ni mejburiy ma'arip yéshidikiler igileydiken.

Xewerdin melum bolushiche, xitay hökümiti köchmen xitaylarning perzentlirining ma'arip mesilisini hel qilishqa bultur bir yil ichide 2 milyard 360 milyon yüen ajratqan. Hazir Uyghur élidiki tizimlatqan köchme nopustikilerning balilirining bashlan'ghuch mekteplerge kirishi 100%ke, toluqsiz otturigha kirishi 98%ke yetküzülgen. Köchme nopusning perzentlirini oqutush mesilisining téz hem teltöküs hel qilinishigha egiship, ularning Uyghur élidiki her qaysi sheherlerde turaqliq olturush nisbiti barghanche ashmaqta iken shundaqla bu xil paydiliq siyasetler, téximu köpligen köchmenlerning Uyghur élide yerlishishige emeliy qiziqturush küchini körsetken.

“Shinjang géziti” ning mezkur xewiride yene merkezning Uyghur élining ma'aripqa qaratqan sélinmisining asasen qosh til ma'aripini rawajlandurushqa qaritilghanliqi buningdin kéyinki on yilliq pilandimu Uyghur aptonom rayoni qosh tilliq ma'aripqa qoyulidighan telepning her qandaq sahedin yuqiri ikenliki, meqset Uyghur aptonom rayonini 2020-yiligha barghanda xitaydiki ma'aripta ilghar jaygha aylandurushtek nishan'gha yétish ikenliki tekitlen'gen.

Xitay hökümitining ashkarilighan buningdin kéyinki ma'arip pilanidin melumki 2020-yiligha barghanda Uyghur élining ma'aripi pütünley xitaychilashturulidu.

Nöwette, xitay hökümitining yolgha qoyuwatqan qosh tilliq ma'arip siyasiti boyiche, Uyghur baliliri bashlan'ghuch mekteplerni qoshuwétilgen qosh til bashlan'ghuch mektepliride oquydu. Emma toluqsiz ottura mektepke chiqqanda bir qismi Uyghur élining bezi chong sheherlerdiki nuqtiliq mekteplerde échilghan “Shinjang ichi toluqsiz ottura sinipliri” gha yötkep oqutulidu, köp qismi bolsa yéza bazar, nahiyilerde “Merkezleshtürüp bashqurush” ma'arip tedbiri bilen birleshtürüp qurulghan yataqliq,toluqsiz yaki toluq ottura mekteplerde oqushqa mejbur yene bir qismi bolsa xitay sheherliride tesis qilin'ghan shinjang siniplirigha yötkep oqutulmaqta.

Gerche xitayning atalmish ma'aripta ammigha étibar bérish siyasiti köchmenlerning perzentlirini oqutushi we turmushigha qulayliq élip kélip ularni xatirjem qiliwatqan bolsimu, Uyghur élide omumyüzlük yürgüzülüwatqan merkezleshtürüp bashqurush tüzülmiside baliliri yataqliq mekteplerde oquwatqan köp sandiki Uyghur ata-anilargha bolsa téximu köplep chiqim we bésim élip kéliwatqan iken.

Bu heqte tengritagh tori munbirige bir déhqanning Uyghur aptonom rayoni ma'arip nazaritining nazirigha yazghan ochuq xétidinmu köreleymiz.

Bir déhqan ata teripidin yézilghan “Déhqandin tursun nazirgha xet” namliq bu ochuq xette, xéjing nahiyilik 5-bashlan'ghuch mekteptin ibaret xitay Uyghur birleshme mektipige köp sandiki oqughuchining 15 kilométir yiraqtin kélip oquydighanliqi, turmushi yaxshilarning balilirini künde aptomobilda toshuydighan shara'iti bolsimu, yenila özige oxshash tériqchiliqqa tayinip jan béqiwatqan nurghun déhqanning perzentini bu mektepte oqutushi intayin teske toxtawatqanliqi heqqide shikayet qilghan.

Bu atining inkas qilishigha qarighanda, uning balisi wélisipitte mektepke barghanda yol yiraqliq, qatnash bixeterliki mesililiridin endishe qilsa, yataqta yatquzghanda uning yataq tamaq, turmush chiqimlirini kötürelishi esla mumkin emesken, bularni kötürgen teqdirdimu mektep yataqlirining hazirghiche par bermigenlikige oxshash mesililer we ayda baligha kétidighan chiqimning köplükidin, perzentini oqutush özige oxshash déhqanlargha zor ghem bolmaqta iken.

Uyghurlar xitay hökümitining ma'aripqa ajratqan chiqimi ma'ariptiki qiyin mesililerni hel qilishqa ishlitilmey, namuwapiq orunlashturush, namuwapiq tedbirler üchün ishlitiliwatqanliqi buning emeliyette déhqanlarning boynigha sirtmaq boluwatqanliqini shikayet qilmaqta.

Yuqirida amérikidiki Uyghur alim doktor erkin sidiq ependi we ilshat hesen ependiler éytqandek,' Uyghur ziyaliylar nöwette Uyghur élidiki ma'arip nishanning xataliqini, barliq küchni qarighularche ma'aripni qosh tillashturushqa qaritishtek siyaset, Uyghur éli ma'aripini, insan terbiyileshni meqset qilghan ma'aripning esli nishanidin adashturup, emeliy hel qilishqa tégishlik mesililerge köz yumup, peqetla siyasetni ijra qilishnila bilidighan bir siyasiy méxanizmgha aylandurup qoymaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.