Филиппин арал мәсилисидә хитай билән б д т да сөзләшмәкчи

6‏-Айниң 2‏-күни филиппин президенти акиному хитайниң филиппин араллириға таҗавуз қилғанлиқиға наразилиқ билдүрди.
Мухбиримиз вәли
2011.06.03
xitay-paraxoti-filippin-palawan-305.jpg Хитай парахотиниң филиппинниң палаван өлкисигә тәвә аралларға йеқин йәрдә тохтитилған көрүнүш. 2011-Йили 21-май.
AFP

5‏-Айниң 30-күни, вйетнам өзлири парасел араллири дәп атайдиған аралларда нефит қидириватқан парахотлириға, хитайниң һуҗум қилғанлиқиға наразилиқ билдүргән иди. 6‏-Айниң 2‏-күни филиппинму, өзниң палаван өлкисигә тәвә аралларға хитайниң көп қетим таҗавуз қилғанлиқиға наразилиқ билдүрди.

Б б с ниң баян қилишичә, брунейда зиярәттә болуватқан филиппин президенти акино 6‏-айниң 2‏-күнидики ахбарат йиғинида, филиппин әмди, хитайниң филиппин территорийисигә таҗавуз қилғанлиқи һәққидә тәйярланған доклатни б д т ға йоллайду, арал мәсилисидә хитай билән хәлқара сорунда тиғму-тиғ сөзлишиду, дәп җакарлиған.

Филиппин ташқи ишлар министири росарио бу һәқтә елан қилған баянатида, филиппинниң әтрапидики тақим аралларда хитайниң қаравул понкити қурувалғанлиқи вә һәрбий лагер қуруп әскәр турғузушни пиланлаватқанлиқи 2002‏-йилидики шәрқий җәнубий асия келишимигә хилап, дәп көрсәткән.

Филиппин һәрбий даирилири тәйярлиған доклатта ейтилишичә, хитай 2‏-айниң 25-күнидин буян, филиппин тәвәликидики аралларға 7 қетим таҗавуз қилған. Һәтта филиппинниң 125 деңиз чақиримлиқ даирә ичидики иқтисадий райони болған палаван өлкисигә тәвә бир аралға қаравул понкити қурувалған. Бу, филиппинниң игилик һоқуқиға очуқ-ашкара таҗавуз қилғанлиқ болуп һесаблиниду.

Хәвәрдә баян қилинишичә, хитайниң маниларда турушлуқ баш әлчиханиси гәрчә филиппин оттуриға қойған бу мәсилини инкар қилмиған болсиму, әмма бу вәқәләрни йәнила, хитайниң парахотлири җәнубий тақим араллирида нормал һәрикәт қиливатиду, дәп бурмилап көрсәткән.

Хитайниң филиппин тәвәликигә таҗавуз қилғанлиқини испатлайдиған сүний һәмраһ арқилиқ тартилған фото сүрәтләр вә һөҗҗәтләр, филиппинда чиқидиған “филиппин юлтузи” гезитидә елан қилинди. Униңда ейтилишичә, филиппин дөләт мудапиә министири волтарио газмин, хитайниң һазир, йиллардин буян деңиздики байлиқлардин ортақ пайдилинишни уруштин хали болидиған яхши чарә дәп қарап келиватқан филиппинниң тәвәликигә таҗавуз қиливатқанлиқини, филиппинниң калаяан араллиридики кагтинган арилида аллиқачан бир қаравул понкити қурувалғанлиқини, шундақла, буниңға йеқин болған башқа аралларда һәрбий лагер вә електронлуқ учур мунари селишқа башлиғанлиқини испатлиған.

Вики енсиклопедийисидә баян қилинишичә, калаяан араллири филиппинниң деңиздики бир иқтисадий райони болған палаван өлкисигә тәвә бәшинчи аптономийә. Бу аралда 300 дин артуқ филиппин пуқраси яшайду, улар асасән белиқчилиқ билән шуғуллиниду. Бу аралда йәнә филиппинниң ичимлик су филтирлаш завути бар, һәрбий айропиланлири учуп-чүшидиған йол бар, бу аралниң енергийә еһтияҗи двигателда һасил қилинған електр билән қамдилиду. Филиппин һөкүмити бу аралға керәклик йемәк вә башқа буюмларни һәр айда бир қетим йәткүзүп бериду. Филиппин бу арални саяһәт райони қилишни пиланлап кәлмәктә.

Калаяан араллириға даир тарихи һөҗҗәтләргә қариғанда, филиппин тәвәккүлчиси томас клома 1947‏-йили лузон деңизи дәп аталған (хитайлар җәнубий деңиз дәп атаватқан) бу даиридики адәм яшимайдиған аралларни тәкшүргәндә, калаяан араллирида белиқчилиқни тәрәққий қилдурушни пиланлиған икән.

Хәвәр архиплириға қариғанда, йәр көлими 150 миң квадрат деңиз чақиримилиқ бу калаяан араллар топиға, буруней, хитай, малайшия, тәйвән, вйетнамму игидарчилиқ қилиш һоқуқи барлиқини җакарлап келиватиду. Калаяан араллиридики 50 аралниң көпинчисини йиллардин буян филиппин тәрәққий қилдуруватиду.

Калаяан араллири мәсилисидики һазирқи тоқунуш пәқәт, калаяан араллар топидики көпинчә арални йиллардин буян тәрәққий қилдуруп келиватқан филиппин билән һазир һәрбий күчигә тайинип әтрапқа кеңийишкә башлиған хитай арисидила йүз бәрди. Филиппин өзиниң һәрбий күчи хитайға тақабил турушқа аҗиз келидиғанлиқини нәзәрдә тутуп, мәсилини б д т ға йоллап, хитай билән хәлқара сорунда сөзләшмәкчи болуватиду. Филиппин йәнә бу мәсилигә четишлиқ дөләтләрниму мәйданға чиқип, бирликтә туруп, хитай билән тиғму-тиғ сөзлишишкә чақирди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.