Мутәхәссисләр вә хәлқара тәшкилатлар қағилиқтики вәқә мунасивити билән хитай даирилирини сияситини өзгәртишкә чақирди

Хитай һөкүмити сәйшәнбә күни йүз бәргән мәзкур вәқәни “террорчилар” пәйда қилған “индивидал һадисә” дегән болсиму, бирақ бу өткән йили 6‏-айдин буян уйғур қаршилиқ көрситиш күчлири елип барған бир қанчә қетимлиқ вәқәләрниң биридур.
Мухбиримиз әркин
2012.02.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Qaghiliq-nahiyisidiki-Meschit-305.jpg Қағилиқ наһийисидики мәсчит. 2011-Йили ноябир.
RFA/Mehriban

28‏-Феврал қағилиқ наһийисиниң бәхт йоли сода базирида йүз бәргән уйғур қаршилиқ көрситиш күчлириниң хитайларға һуҗум қилиш вәқәси хәлқара җәмийәтниң диққитини қозғап, хәлқара ахбарат васитилириниң диққитини йәнә бир қетим уйғур елигә җәлп қилди. Хитайниң учурни контрол қилиши сәвәблик вәқәниң тәпсилий җәряни толуқ айдиңлашмиди. Тәрәпләрниң елан қилған вәқә тоғрисидики мәлуматида пәрқ бар. Хитай һөкүмити буниң “бөлгүнчи” вә “террорчилар” пәйда қилған тинч пуқраларға һуҗум қилиш вәқәси икәнликини илгири сүрүп, 13 пуқраниң өлгәнлики, һуҗумчилардин 7 кишиниң аманлиқ күчлири тәрипидин етип ташланғанлиқини билдүргән.

Бирақ, дуня уйғур қурултийи вәқәдә өлгән аз дегәндә 20 кишидин 7 синиң сақчи икәнлики, “бу вәқә тинч йол арқилиқ өз наразилиқини ипадиләшкә амалсиз қалған, иптидаий васитиләрни қоллинип қаршилиқ көрситиштин башқа йоли қалмиған уйғурларниң һәрикити” икәнликини илгири сүргән.

Бирақ бәзи хәлқара тәшкилатлар вә уйғур мәсилисигә йеқиндин қизиқидиған бәзи мутәхәссисләр, қағилиқтики вәқәгә пикир билдүрүп, бу вәқәниң характериниң қандақ болушидин қәтийнәзәр, хитайниң уйғур елидә йолға қойған муқимлиқ сиясити вә бихәтәрлик тәдбири мәсилини һәл қилмайдиғанлиқини әскәртип, хитайдин уйғурларни муқимлиқ сияситидики бастуруш нишани қилған сияситини өзгәртип, уларға кәң һоқуқ беришни тәләп қилди.

Германийини база қилған хәлқара хәтәр астидики хәлқләр тәшкилати асия бөлүминиң мәсули улрих делиус әпәнди, районда йүз бериватқан вәқәләрни хитай һөкүмитиниң сиясити кәлтүрүп чиқириватқанлиқини билдүрди. У “биз 2009‏-йили үрүмчидә партлиған наразилиқ һәрикити бастурулғандин буян, шәрқий түркистанда уйғурлар билән хитай арисидики зиддийәтни җиддийләшкәнликини агаһландуруп кәлдуқ. Биз буниңдин хели бурунла тоқунуш йүз беридиғанлиқини, бу хил тоқунуш бүгүнкидәк шәхсләр билән шәхсләр арисида, охшимиған гуруһлар арисида яки уйғурлар билән хитай арисида партлаш еһтимали барлиқини һес қилған. Биз бесим чоқум наразилиқ пәйда қилидиғанлиқини агаһландурған. Бирақ, даириләр буниңға һечқандақ тәдбир қолланмиди. Әксичә улар тутқун қилиш васитилирини қоллиниш, уйғурларни чатақ терийдиған зораванлар қилип көрситиш арқилиқ вәзийәтни йәниму кәскинләштүрүвәтти” дәп көрсәтти.

Хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси бүгүн “шинҗаңниң интайин тез тәрәққият йолида кетиватқанлиқи” ни тәкитлигән. Бирақ хәтәр астидики хәлқләр тәшкилатидики улрих делиус хитай һөкүмитиниң һәқиқәтән уйғурларни тәрәққий қилдурушқа қизиқидиғанлиқи гуманлиқ икәнликини әскәртип, бирақ шундақтиму ноқул иқтисади тәрәққият арқилиқ мәсилә һәл болмайдиғанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду: “алди билән биз шу нәрсини айривелишимиз керәк. Тәрәққиятни илгириләп алға сүрүш арқилиқ зораванлиқ вәқәлириниң йүз беришини тохтатқили, уйғурлар билән хәнзуларниң мунасивитини яхшилиғили болмаслиқи мумкин. Бу йәрдики мәсилә һоқуқ мәсилисидур. Йәни асаси кишилик һоқуқ, ипадә һоқуқи, йиғилиш һоқуқи вә диний әркинлик һоқуқи. Хитай һөкүмити бу һоқуқларни рәт қиливатиду. Сиз кишиләрниң айлиқ маашини өстүрүп бериш арқилиқ уларниң әркинлик вә кишилик һоқуқ тәләплирини тохтиталмайсиз. Шуңа сиз иқтисади тәрәққиятни асаси кишилик һоқуқниң орниға дәсситәлмәйсиз.”

Хитай һөкүмити мәзкур вәқәни аз сандики бир учум кишиләр пәйда қилған “индиведал” һадисә дәп чүшәндүрүп, вәқәни кичиклитип көрситишкә тиришиватқан болсиму, бирақ бу вәқәниң хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийи вә сиясий кеңәш йиғини пат йеқинда ечилидиған назук бир мәзгилдә йүз бериши диққәт қозғиған нуқтиларниң биридур. японийә уйғур җәмийитиниң рәиси илһам маһмут әпәнди әскәртип, хитайниң уйғурларни контрол қилиш сиясити дәвргә мас кәлмәйдиғанлиқини билдүрди.

Америкидики бәзи хитай зиялийлириниң илгири сүрүшичә, уйғур елидә уйғурлар билән хәнзулар арисида тоқунуш партлаш еһтималлиқи һәр вақит мәвҗут. Америка дюк университетиниң зиярәтчи илмий хадими шу венли әпәнди, хитай һөкүмитиниң уйғурлар билән һакимийәт арисидики зиддийәтни мәқсәтлик мурәккәпләштүрүп, уни уйғурлар билән хәнзулар арисидики зиддийәткә айландуруп қойғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: “улар һазир шинҗаң мәсилисиниң техиму зор көләмлик партлап чиқиш еһтималлиқидин сақлиниш үчүн, мәлум дәриҗидә уйғурлар билән хәнзулар арисидики зиддийәтни пәйда қилди яки униңдин пайдиланди. Шуниң билән бу мәсилини техиму мурәккәпләштүрүвәтти. Һөкүмәт билән уйғур вә башқа йәрлик милләтләр арисидики өчмәнлик вә нәпрәткә айлинипла қалмай, уларниң хәнзулар билән болған зиддийитиму өчмәнлик вә нәпрәткә айланди. Бу бурунқи әһвалға охшимайдиған бир хаһиштур. Шундақ қилип әсли түзүлмидин келип чиққан зиддийәткә милләтләр арисидики бу хил өчмәнлик вә нәпрәт қошулуп, мәсилини техиму мурәккәп әһвалға апирип қойди.”

Бирақ, японийә уйғур җәмийитидики илһам махмут әпәнди болса бу хил нәпрәт вә өчмәнликни хитайниң өзи кәлтүрүп чиқарғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити мәзкур вәқәни “террорлуқ” һуҗум дәп елан қилған. Бирақ хәтәр астидики хәлқләр тәшкилатидики улрих делиус вәқәни “террорлуқ” һуҗум дәп елан қилишниң қайил қиларлиқ изаһат әмәсликини әскәртиду. У “бизниң вәқәни чүшинишимизгә, мустәқил тәкшүрүш елип бериш арқилиқ еришкән униң арқа көрүнүши вә һәқиқий әһвалиға даир тәпсилий учур йоқ. Бу тунҗи қетим йүз бериватқан вәқә әмәс. Бундақ вәқә даим йүз берип туруватиду. Бу гуруһлар һәққидә һәр хил қараш бар. Бу вәқәниң һәқиқий әһвали һечкимгә мәлум әмәс. Бирақ бир нуқта наһайити айдиңки, террорлуқ шәхсләрниң пичақ билән сақчи яки хитай пуқралириға һуҗум қилидиған һәрикәт әмәс. Бизниң чүшәнчимизчә, террорлуқ башқичә бир қилмиш. Улар әҗәллик қораллар билән бузғунчилиқ елип бариду. Шуңа биз һазирғичә шәрқий түркистанда террорлуқ тәһтитигә дуч келиватқанлиқиға таза қайил әмәс” дәп көрсәтти.

Америка дюк университетидики шу венли әпәнди, хитай һөкүмитиниң һазир йолға қоюватқан сиясити вәзийәтни пәсәйтишкә пайдисиз икәнликини агаһландуруп, уйғурлар билән диалог елип беришни вә йәрлик хәлқниң бәзи арзулириға һөрмәт қилишни тәләп қилди. У мундақ дәйду: “мениң қаришимчә, һәр қайси дөләтләр өзиниң бәзи мәсилилирини һәл қилиш үчүн һакимийәтни күчәйтиш қатарлиқ васитиләрни қоллиниду. Бирақ бу һечқачан яхши бир чарә болуп баққан әмәс. Шуңа йәнила диалог елип бериш, аз санлиқ милләт районлиридики хәлқниң бәзи арзусиға һөрмәт қилиш, җүмлидин уларниң бәзи тәшкилатлири билән диалог елип бериш қатарлиқ васитиләрни қолланған яхши. Һәргиз уларни аддийла қилип, бөлгүнчи яки террорчи, дәп айримаслиқ керәк. Чүнки бундақ қилмиш һәргиз мәсилини һәл қилишқа пайдилиқ әмәс.”

Шү венли әпәндиниң илгири сүрүшичә, хитай мәркизи һөкүмити вәзийәтни пәсәйтмәкчи болса, бир қисим байлиқтин уйғурларни бәһримән қилипла қалмай, хәнзу көчмәнлирини йөткәшни контрол қилиши керәк.

У “болупму, уйғур вә башқа бәзи йәрлик милләтләрниң нуқтинәзиридин қариғанда, улар әвладму-әвлад бу земинда яшиған. Бу йәрниң тәбиий байлиқидин уларниң бәһримән болуш һоқуқи бар. Бирақ иқтисади тәрәққият җәрянида улар буниңдин бәһримән болалмиди. Болупму улар оттура шәрқтики бәзи дөләтләрниң хәлқи нефиттин бейип кәткәнликини көрүп, чоқум өзлириниң әһвалиға нарази болиду. Шуңа мәркизи һөкүмәт буни ойлишиши керәк. Уларға юқири дәриҗилик аптономийә берилсә, көчмән йөткәшни азлитиш яки йөткимәслик керәк. Бу райондики бурун йөткәп апирилған көчмәнләрниң өзигиму яхши. Шундақ қилғанда уйғур вә башқа йәрлик милләтләрниң нәприти вә өчмәнликини азайтқили болуши мумкин” дәп көрсәтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.