Қарамайда йүз бәргән от апитиниң 17 йиллиқ хатирә күни мәтбуатларда

Икки күндин буян хитай тор бәтлиридә, бундин 17 йил илгири уйғур елиниң қарамай шәһиридә йүз бәргән чоң от апитини хатириләп, мәсулийәтни үстигә елишқа тегишлик болған һөкүмәт даирилири әйибләнди.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2011.12.26
Karamay-shehri-xerite-305.jpg Бу хәритидә қарамай шәһириниң орни көрситилгән.
Photo: RFA

Германийә долқунлири радиосиниң 8-авғусттики “қарамайдики от апитиниң 17 йиллиқида: от йәнә көймәктә” намлиқ хәвиригә қариғанда, 1994-йили 12-айниң 8-күни қарамай шәһиридә йүз бәргән от апити җәрянида 325 адәмниң һаяти хәвпкә йолуққан болуп, уларниң 288 нәпири яш өсмүр балилар иди. Шу қетимқи от апити мәзгилидә “рәһбәрләр алди билән чиқивалсун” дегән шоар билән әмәлдарлар оттин қутулуп қалған. Бирақ йүзлигән нарәсидә балилар апәткә учриған. Хитай һөкүмити бу от апити вәқәсиниң әйни заманда мәтбуатлардин кәң орун елишини чәклигәнгә охшаш, бүгүнму тор бәтләрдин бу вәқәниң 17 йиллиқини хатириләп пикир баян қилғучиларниң язмилирини һәм чәклигән. Таки һазирға қәдәр вәқә тоғрисидики ишәнчлик бир мәлумат һөкүмәт тәрипидин елан қилинип бақмиған.

Хәвәрдә көрситилишичә, хитай режиссори шү шинҗе тәрипидин ишләнгән “қарамай” намлиқ филим 2010-йили 3-айда 34-нөвәтлик хоңкоң хәлқара филим байримида мукапатқа еришкән болсиму, бу филим хитайда қоюлуштин чәкләнгән. 2009-Йили хитай мәркизи телевизийә истансисиниң мәсули яң вейгуаң җәнуб һәптилик журнили мухбириниң зияритини қобул қилип қарамайдики от апити тоғрисида сөзлигәндә, хитай тәшвиқат министирлиқи бу зиярәт хатирисиниң хитайда елан қилинишини мәни қилған. Пикирлири чәклимигә учраватқан тор язғучилири түнүгүндин башлап твиттер қатарлиқ тор васитилиридин пайдилинип “қарамайдики от апити җуңгони 17 йилдин буян көйдүрмәктә”, “рәһбәрләр алди билән қутулуп қелиши керәк дегән сада 17 йилдин буян қулақ түвимиздә җараңлимақта” дегәндәк темиларда муназириләрни давамлаштурған.

Мунасивәтлик мәлуматларға қариғанда, әслидә қарамайдики от апитидә қаза қилғанларниң хели көп қисми уйғур пәрзәнтлиридур. 1994-Йили 12-айниң 8-күни қарамайдики оттура-башланғуч мәктәп оқуғучилири үрүмчи вә қарамайдики әмәлдарларға оюн қоюп беришкә орунлаштурулиду. Оюн көрситиливатқан меһманхана залида тосаттин от көйүшкә башлайду. Кишиләр алақзадә болушуп, сиртқа қарап қачмақчи болиду. Әмма, қанчә йүзлигән адәм бир ишиккә қапсилип қалғанлиқи үчүн, хушамәтчи хизмәткарлар “рәһбәрләр башта чиқивалсун”дәп әмәлдарларни алди билән қутулдуруп, пуқралар вә балилардин 325 адәмниң апәткә учришиға сәвәбчи болиду. Германийидики уйғур зиялийси османҗан әпәнди бу вәқә тоғрисидики тәсиратлирини баян қилди.

Хәвәрниң “җуңголуқниң балиси болма” намлиқ қисмида, хитайдики балиларниң зәһәрлик сүт парашоки, зәһәрлик ваксина, балилар қирғинчилиқи, қатнаш һадисиси, йәртәврәш һадисиси қатарлиқ һадисиләр түпәйли бимәһәл өлүп кетиватқанлиқи оттуриға қоюлуп, мундақ баянларға орун берилгән:
-Қарамайлиқниң балиси болма, отта көйүп өлисән яки тирәңдә көйүк деғи қалиду. Хенәнликниң балиси болма, қанлириңда әйдиз келиси қақақлап күлиду. Сәншиликниң балиси болма, дадаң бир севәт көмүргә айлинип қалди. Уни йәнә көримән дәп хам хиял қилма. Җуңголуқниң балиси болма, ечирқап кәтсә улар сени йәветиду. Җуңголуқниң балиси болма, ата-анаң тоху йүрәк адәмләрдур. Өлүм бешиға кәлгәндиму, улар рәһбәрләр алди билән қутулуп қалсун дәйду.

Хәвәрдә йезилишичә, балиларниң һәқ-һоқуқини қоғдаш тоғрисида хитай һөкүмитиниң қуруқ пәрманлиридин башқа әмәлий тәдбирлири йоқ. Балиларниң һәқ-һоқуқини қоғдаш үчүн оттуриға чиққан исянкарлар хитайниң түрмилиридә. Хитайда һөкүмәттин өзлирини қутулдурушни тәләп қилиш әхмиқанилик. Һәммә адәм өзини өзи қутулдуруши керәк. Мана буниң билән хитайда өзгиләрниң өләр-тирилиши билән һечкимниң кари болмайдиған бир җәмийәт пәйда болди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.