Qaramayda yüz bergen ot apitining 17 yilliq xatire küni metbu'atlarda

Ikki kündin buyan xitay tor betliride, bundin 17 yil ilgiri Uyghur élining qaramay shehiride yüz bergen chong ot apitini xatirilep, mes'uliyetni üstige élishqa tégishlik bolghan hökümet da'iriliri eyiblendi.
Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2011.12.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Karamay-shehri-xerite-305.jpg Bu xeritide qaramay shehirining orni körsitilgen.
Photo: RFA

Gérmaniye dolqunliri radi'osining 8-awghusttiki “Qaramaydiki ot apitining 17 yilliqida: ot yene köymekte” namliq xewirige qarighanda, 1994-yili 12-ayning 8-küni qaramay shehiride yüz bergen ot apiti jeryanida 325 ademning hayati xewpke yoluqqan bolup, ularning 288 nepiri yash ösmür balilar idi. Shu qétimqi ot apiti mezgilide “Rehberler aldi bilen chiqiwalsun” dégen sho'ar bilen emeldarlar ottin qutulup qalghan. Biraq yüzligen nareside balilar apetke uchrighan. Xitay hökümiti bu ot apiti weqesining eyni zamanda metbu'atlardin keng orun élishini chekligen'ge oxshash, bügünmu tor betlerdin bu weqening 17 yilliqini xatirilep pikir bayan qilghuchilarning yazmilirini hem chekligen. Taki hazirgha qeder weqe toghrisidiki ishenchlik bir melumat hökümet teripidin élan qilinip baqmighan.

Xewerde körsitilishiche, xitay rézhissori shü shinjé teripidin ishlen'gen “Qaramay” namliq filim 2010-yili 3-ayda 34-nöwetlik xongkong xelq'ara filim bayrimida mukapatqa érishken bolsimu, bu filim xitayda qoyulushtin cheklen'gen. 2009-Yili xitay merkizi téléwiziye istansisining mes'uli yang wéygu'ang jenub heptilik zhurnili muxbirining ziyaritini qobul qilip qaramaydiki ot apiti toghrisida sözligende, xitay teshwiqat ministirliqi bu ziyaret xatirisining xitayda élan qilinishini men'i qilghan. Pikirliri cheklimige uchrawatqan tor yazghuchiliri tünügündin bashlap twittér qatarliq tor wasitiliridin paydilinip “Qaramaydiki ot apiti junggoni 17 yildin buyan köydürmekte”, “Rehberler aldi bilen qutulup qélishi kérek dégen sada 17 yildin buyan qulaq tüwimizde jaranglimaqta” dégendek témilarda munazirilerni dawamlashturghan.

Munasiwetlik melumatlargha qarighanda, eslide qaramaydiki ot apitide qaza qilghanlarning xéli köp qismi Uyghur perzentliridur. 1994-Yili 12-ayning 8-küni qaramaydiki ottura-bashlan'ghuch mektep oqughuchiliri ürümchi we qaramaydiki emeldarlargha oyun qoyup bérishke orunlashturulidu. Oyun körsitiliwatqan méhmanxana zalida tosattin ot köyüshke bashlaydu. Kishiler alaqzade bolushup, sirtqa qarap qachmaqchi bolidu. Emma, qanche yüzligen adem bir ishikke qapsilip qalghanliqi üchün, xushametchi xizmetkarlar “Rehberler bashta chiqiwalsun”dep emeldarlarni aldi bilen qutuldurup, puqralar we balilardin 325 ademning apetke uchrishigha sewebchi bolidu. Gérmaniyidiki Uyghur ziyaliysi osmanjan ependi bu weqe toghrisidiki tesiratlirini bayan qildi.

Xewerning “Junggoluqning balisi bolma” namliq qismida, xitaydiki balilarning zeherlik süt parashoki, zeherlik waksina, balilar qirghinchiliqi, qatnash hadisisi, yertewresh hadisisi qatarliq hadisiler tüpeyli bimehel ölüp kétiwatqanliqi otturigha qoyulup, mundaq bayanlargha orun bérilgen:
-Qaramayliqning balisi bolma, otta köyüp ölisen yaki tirengde köyük déghi qalidu. Xénenlikning balisi bolma, qanliringda eydiz kélisi qaqaqlap külidu. Senshilikning balisi bolma, dadang bir séwet kömürge aylinip qaldi. Uni yene körimen dep xam xiyal qilma. Junggoluqning balisi bolma, échirqap ketse ular séni yewétidu. Junggoluqning balisi bolma, ata-anang toxu yürek ademlerdur. Ölüm béshigha kelgendimu, ular rehberler aldi bilen qutulup qalsun deydu.

Xewerde yézilishiche, balilarning heq-hoquqini qoghdash toghrisida xitay hökümitining quruq permanliridin bashqa emeliy tedbirliri yoq. Balilarning heq-hoquqini qoghdash üchün otturigha chiqqan isyankarlar xitayning türmiliride. Xitayda hökümettin özlirini qutuldurushni telep qilish exmiqanilik. Hemme adem özini özi qutuldurushi kérek. Mana buning bilen xitayda özgilerning öler-tirilishi bilen héchkimning kari bolmaydighan bir jem'iyet peyda boldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.